მდუღარე ბაყაყის სინდრომი

მსოფლიო ლიტერატურაში ყველაზე ზუსტი ანალოგია ფრაზისთვის — „მოსკოვია პერიოდულად იტაცებდა მეზობელი ქვეყნების ნაწილებს, საბოლოოდ თავს დაესხა უკრაინას, მთელი მსოფლიო კი ყველაფერს გადამწყვეტი მოქმედების გარეშე ადევნებდა თვალს და უკრაინის დაცემის შემდეგ საკუთარ საფრთხეს ვერ აცნობიერებდა“ — არის ეჟენ იონესკოს აბსურდისტული პიესა „მარტორქები“, ხოლო უკრაინელ კლასიკოსთა შორის — ივან ნეჩუი-ლევიცკის ნოველა „ქაიდაშების ოჯახი“, თუ მას ქონების მიტაცების მიკრომოდელად განვიხილავთ.

1. ეჟენ იონესკო — „მარტორქები“ (გლობალური ანალოგია)

ეს იგავური დრამა შესანიშნავად აღწერს საზოგადოების ქცევას აგრესიის წინაშე, რომელიც თანდათან იპყრობს სამყაროს.

• სიუჟეტი: პატარა ქალაქში ადამიანები მარტორქებად ქცევას იწყებენ. ადამიანური ბუნება მახინჯდება, ჩნდება დესტრუქციული აგრესია და მასა.
• ირგვლივ მყოფთა რეაქცია: თავდაპირველად მცხოვრებლები კამათობენ, ნამდვილი მარტორქები არიან ეს თუ გამოგონილი. შემდეგ ისინი მსხვერპლებს ადანაშაულებენ, ცდილობენ აგრესორების „გაგებას“, ამართლებენ მათ ძალას და საბოლოოდ თავადაც იწყებენ მარტორქებად ქცევას ან ნებდებიან.
• კავშირი ანალოგიასთან: მარტორქების თანდათანობითი გავრცელება აგრესორის წინსვლას წარმოადგენს, საზოგადოების გულგრილობა და შეგუება კი — სამყაროს სიბრმავეს, რომელიც საკუთარ თავდაცვას მანამდე არ იჯერებს, სანამ გვიანი არ არის.

2. ივან ნეჩუი-ლევიცკი — „ქაიდაშების ოჯახი“ (ანალოგია ქონებისა და მეზობლების დონეზე)

ეს ნოველა აჩვენებს, როგორ ანადგურებს საზღვართან და ძველ ქონებასთან დაკავშირებული უმნიშვნელო დავა მთელი უბნის ცხოვრებას.

• სიუჟეტი: ორ ეზოს შორის საზღვარზე ამოსულ ძველ მსხლის ხესა და მიწის ნაკვეთთან დაკავშირებული უმნიშვნელო დავა მრავალწლიან ომში გადაიზრდება.
• სხვების ქცევა: მეზობლები და თემი თვალს ადევნებენ ამ ველურ კონფლიქტს, დასცინიან მას ან განზე დგებიან და ვერ აცნობიერებენ, რომ ზნეობის განადგურება და სხვისი მიწის ნაწილის მიტაცება მათივე მშვიდობიან ცხოვრებას ანადგურებს.
• კავშირი ანალოგიასთან: სხვისი ტერიტორიის (მეზობლის სივრცის) მუდმივი, მცირე-მცირე მითვისება და ღობის რამდენიმე სანტიმეტრით გადაწევა საბოლოოდ საღი აზრის სრულ დაკარგვასა და საოჯახო მეურნეობის განადგურებამდე მიდის.

ფსიქოლოგიაში, სოციოლოგიასა და ფსიქიატრიაში მოვლენათა ეს კომპლექსი — დამკვირვებელთა გულგრილობიდან თანდათანობით ხელყოფამდე — რამდენიმე განსხვავებული ტერმინით აღიწერება, იმის მიხედვით, ანალოგიის რომელ კონკრეტულ ასპექტს განვიხილავთ.

აქ მოცემულია ძირითადი ცნებები, რომლებიც თქვენ მიერ აღწერილ ვითარებას ზუსტად ახასიათებს:

1. სამყაროს პერსპექტივიდან, რომელიც თვალს ადევნებს მოვლენებს და მოქმედებას აყოვნებს

• უმოქმედო დამკვირვებლის ეფექტი (გარეშე პირის ეფექტი): ფსიქოლოგიური მოვლენა, რომლის დროსაც ადამიანები მსხვერპლის დახმარებას არ ცდილობენ, თუ ახლოს სხვა მოწმეებიც არიან. ყოველი ქვეყანა ან ადამიანი ფიქრობს: „რატომ უნდა ჩავერიო და რისკი საკუთარ თავზე ავიღო? სხვამ, უფრო ძლიერმა ან უფრო ახლოს მყოფმა, დაეხმაროს“. პასუხისმგებლობის დიფუზია (გაფანტვა) ხდება.
• მდუღარე ბაყაყის სინდრომი: მეტაფორა, რომელიც თანდათანობითი საფრთხეებისადმი ფსიქოლოგიურ სიბრმავეს აღწერს. თუ ბაყაყს მდუღარე წყალში ჩააგდებენ, ის მაშინვე ამოხტება. მაგრამ თუ წყალს ნელ-ნელა გააცხელებენ (ტერიტორიებს ნაწილ-ნაწილ იტაცებენ — დნესტრისპირეთი, საქართველო, ყირიმი, დონბასი), ორგანიზმი ცვლილებებს ეგუება და მათ სასიკვდილო საფრთხედ ვერ აღიქვამს, სანამ გვიანი არ არის.
• გადახრის ნორმალიზაცია (მცოცავ საფრთხეზე რეაგირების უუნარობა): დამკვირვებელთა ფსიქიკა წესების მუდმივ დარღვევებს ეჩვევა. ის, რაც ადრე შოკს იწვევდა, „ახალ რეალობად“ იქცევა და საერთო უსაფრთხოების განცდას ანადგურებს.

2. აგრესორის პერსპექტივიდან (როგორც სახელმწიფოების, ისე ქონების/მეზობლების დონეზე)

• სალამის ტაქტიკა: პოლიტიკური და ფსიქოლოგიური ტერმინი იმ პროცესის აღსანიშნავად, როდესაც მოწინააღმდეგეს ან მეზობელს ნაწილ-ნაწილ ამარცხებენ (ძეხვის მსგავსად ჭრიან). ცალკეული ნაწილი საკმარისად მნიშვნელოვანად არ ჩანს დიდი ომის ან რადიკალური მოქმედების დასაწყებად, მაგრამ საბოლოოდ ყველაფერი იკარგება.
• კარში ფეხის შემოდების ტექნიკა: გავლენის ფსიქოლოგიური ფენომენი. აგრესორი თავდაპირველად მცირე, უმნიშვნელო მოთხოვნას აყენებს (ან მიწის პატარა ნაკვეთს იტაცებს), რასაც გარშემომყოფები კონფლიქტის თავიდან ასაცილებლად „ყლაპავენ“. თანხმობის (ან დუმილის) მიღების შემდეგ დამპყრობელი გაცილებით უფრო დიდ მოთხოვნებზე გადადის.
• ტერიტორიული აგრესია და მტაცებლური ქცევა: ფსიქიატრიასა და დევიანტოლოგიაში ეს სოციოპათიური/ფსიქოპათიური ნიშნების გამოვლინებაა. აგრესორს თანაგრძნობის უნარი არ აქვს, სხვა ადამიანების რესურსებს საკუთარად მიიჩნევს და გარშემომყოფთა მხრიდან წინააღმდეგობის ან მტკიცე უარის არარსებობას სისუსტედ და შემდგომი წინსვლის მწვანე შუქად აღიქვამს.