პლებსი როგორც სუბიექტი

რომის რესპუბლიკა ძვ. წ. 509 წელს წარმოიშვა რომის უკანასკნელი, მეშვიდე მეფის — ამაყი ტარკვინიუსის — განდევნის შემდეგ.

თავდაპირველად რესპუბლიკა მართლაც მხოლოდ პატრიციების პროექტი იყო, მაგრამ მის შენარჩუნებასა და ძლიერ სახელმწიფოდ გარდაქმნას საფუძვლად დაედო პლებეების მწარე ბრძოლა საკუთარი უფლებებისთვის.

ქვემოთ მოცემულია რესპუბლიკის წარმოშობისა და წოდებებს შორის ბრძოლის ისტორია, რომელიც ძირითად ეტაპებადაა დაყოფილი.

1. როგორ წარმოიშვა რესპუბლიკა: პატრიციების პროექტი

სიტყვა „რესპუბლიკა“ (res publica) ითარგმნება როგორც „საზოგადოებრივი საქმე“. თუმცა, ძვ. წ. 509 წელს „საზოგადოება“ მხოლოდ პატრიციებს — მემკვიდრეობით არისტოკრატიას — ნიშნავდა.

• გადატრიალების მიზეზი: უკანასკნელი მეფე, ამაყი ტარკვინიუსი, ტირანივით მართავდა, სენატორებს ავიწროებდა და დიდგვაროვნების უფლებებს უგულებელყოფდა. უკანასკნელი წვეთი იყო მეფის ვაჟის მიერ სათნო რომაელი ქალის, ლუკრეციას, მიმართ ჩადენილი ძალადობა.
• ვინ ხელმძღვანელობდა: პატრიციებმა, ლუციუს იუნიუს ბრუტუსის ხელმძღვანელობით, აჯანყება დაიწყეს. მეფე განდევნეს და ერთპიროვნული მმართველობის ნაცვლად შემოიღეს ორი კონსულის არჩევითი თანამდებობა (ერთწლიანი ვადით).
• შედეგი: სამეფო ხელისუფლება განადგურდა, მაგრამ პოლიტიკური, რელიგიური და სამხედრო ძალაუფლების სრული მოცულობა პატრიციების ვიწრო წრის ხელში აღმოჩნდა. პლებეები (არადიდგვაროვანი მოსახლეობა) უუფლებოდ დარჩნენ.

2. როგორ მოიპოვა პლებემ აღიარება: სეცესიების ხანა

პლებეები რომის არმიის უმრავლესობასა და ქალაქის ეკონომიკურ საფუძველს შეადგენდნენ. პატრიციებს ისინი ომების საწარმოებლად სჭირდებოდათ, პლებეებმა კი ეს ზეწოლის მთავარ ბერკეტად გამოიყენეს. მათი უმთავრესი იარაღი გახდა სეცესიები — ქალაქიდან გასვლა (ერთგვარი სამხედრო გაფიცვა). მტრის წინაშე პატრიციები იძულებული ხდებოდნენ, დათმობებზე წასულიყვნენ.

პლებე ცდილობდა აღიარების მოპოვებას ორი საუკუნის განმავლობაში, შემდეგი ძირითადი ეტაპების გავლით:

• ძვ. წ. 494 წელი — პირველი სეცესია და პლებეების ტრიბუნების წარმოშობა. სრულად შეიარაღებული პლებეები წმინდა მთაზე გავიდნენ და რომის დაცვაზე უარი თქვეს. შეშინებული პატრიციები შეთანხმებაზე წავიდნენ და პლებეებს საკუთარი დამცველების — პლებეების ტრიბუნების — არჩევის უფლება მისცეს. ამ ტრიბუნებს ჰქონდათ ვეტოს უფლება (მათ შეეძლოთ პატრიცი მაგისტრატთა ნებისმიერი გადაწყვეტილების გაუქმება) და პირადი ხელშეუხებლობა.
• ძვ. წ. 451–450 წლები — თორმეტი ტაბულის კანონები. მანამდე პატრიციები საქმეებს დაუწერელი ჩვეულებითი სამართლის მიხედვით განიხილავდნენ, რაც მათ კანონების საკუთარი ინტერესების სასარგებლოდ განმარტების საშუალებას აძლევდა. პლებეებმა უზრუნველყვეს კანონების ბრინჯაოს დაფებზე ჩაწერა და მათი ფორუმზე გამოფენა. ამან საფუძველი ჩაუყარა ცნობილ რომაულ სამართალს.
• ძვ. წ. 445 წელი — კანულეიუსის კანონი. პატრიციებსა და პლებეებს შორის ქორწინების მკაცრი აკრძალვა გაუქმდა. ამან შეძლებულ პლებეურ ოჯახებს საშუალება მისცა, დიდგვაროვან პატრიციულ ოჯახებთან შერწყმულიყვნენ.
• ძვ. წ. 367 წელი — ლიცინიუს-სექსტიუსის კანონები. პლებეებმა უმაღლესი სახელმწიფო თანამდებობის — კონსულობის — დაკავების უფლება მოიპოვეს. კანონი მოითხოვდა, რომ ორი ყოველწლიური კონსულიდან ერთი პლებე უნდა ყოფილიყო. ასევე შეიზღუდა ერთი ადამიანის მიერ დასაპატრონებელი სახელმწიფო მიწის მაქსიმალური ოდენობა (დარტყმა პატრიციულ ოლიგარქიაზე).
• ძვ. წ. 287 წელი — ჰორტენზიუსის კანონი (საბოლოო წერტილი). დადგინდა, რომ პლებეური კრებების გადაწყვეტილებებს (პლებისციტებს) კანონის ძალა ჰქონდა მთელი რომაელი ხალხისთვის, მათ შორის პატრიციებისთვისაც, და სენატის დამტკიცებას არ საჭიროებდა.

ამრიგად, რესპუბლიკა პატრიციების პროექტად დაიწყო, რომელსაც სათავეში ედგნენ ისინი, ვისაც საკუთარი თავისუფლების სახელით სამეფო ტირანიისგან გათავისუფლება სურდა. მაგრამ სწორედ პლებეების ბრძოლამ გარდაქმნა იგი ჩაკეტილი არისტოკრატიული ოლიგარქიიდან კლასიკურ რომის რესპუბლიკად, რთული შეკავებისა და გაწონასწორების სისტემით.