Plebs jako podmiot

Republika rzymska powstała w 509 roku p.n.e. po wypędzeniu ostatniego, siódmego króla Rzymu — Tarkwiniusza Pysznego.

Początkowo republika rzeczywiście była wyłącznie projektem patrycjuszy, ale jej utrzymanie i przekształcenie w potężne państwo stało się rezultatem zaciekłej walki plebejuszy o swoje prawa.

Poniżej przedstawiono historię powstania republiki i walki państw, podzieloną na kluczowe etapy.

1. Jak powstała republika: projekt patrycjuszy

Słowo «republika» (res publica) tłumaczy się jako «sprawa publiczna». Jednak w 509 roku p.n.e. przez «społeczeństwo» rozumiano wyłącznie patrycjuszy — arystokrację rodową.

• Przyczyna przewrotu: Ostatni król, Tarkwiniusz Pyszny, rządził jak tyran, prześladował senatorów i lekceważył prawa szlachty. Ostatnią kroplą była przemoc, której syn króla dopuścił się wobec cnotliwej rzymskiej kobiety Lukrecji.
• Kto stanął na czele: Powstanie wzniecili patrycjusze pod wodzą Lucjusza Juniusza Brutusa. Króla wypędzono, a zamiast jednoosobowej władzy ustanowiono wybieralne urzędy dwóch konsulów (na okres jednego roku).
• Skutek: Władza królewska została zniszczona, ale pełnia władzy politycznej, religijnej i wojskowej znalazła się w rękach wąskiego kręgu rodzin patrycjuszowskich. Plebejusze (ludność nieszlachecka) pozostali pozbawieni praw.

2. Jak plebs zdobył uznanie: epoka secesji

Plebejusze stanowili większość rzymskiej armii i podstawę ekonomiczną miasta. Patrycjusze potrzebowali ich do prowadzenia wojen, a plebejusze wykorzystywali to jako główną dźwignię nacisku. Ich podstawową bronią stały się secesje — opuszczanie miasta (swoiste strajki wojskowe). W obliczu wroga patrycjusze byli zmuszeni iść na ustępstwa.

Plebs walczył o uznanie przez dwa stulecia, przechodząc przez najważniejsze etapy:

• 494 r. p.n.e. — Pierwsza secesja i pojawienie się trybunów ludowych. Plebejusze w pełnym uzbrojeniu udali się na Świętą Górę, odmawiając obrony Rzymu. Przerażeni patrycjusze zgodzili się na układ i zezwolili plebejuszom wybierać swoich obrońców — trybunów ludowych. Trybuni ci mieli prawo weta (mogli unieważnić każdą decyzję patrycjuszowskich magistratów) oraz osobistą nietykalność.
• 451–450 r. p.n.e. — Prawo XII tablic. Wcześniej patrycjusze sądzili na podstawie ustnego prawa zwyczajowego, co pozwalało im interpretować prawo na swoją korzyść. Plebejusze doprowadzili do spisania praw na miedzianych tablicach i wystawienia ich na Forum. Położyło to fundament pod słynne prawo rzymskie.
• 445 r. p.n.e. — Prawo Kanulejusza. Zniesiono surowy zakaz małżeństw między patrycjuszami a plebejuszami. Umożliwiło to bogatym rodom plebejskim łączenie się ze szlachetnymi rodami patrycjuszowskimi.
• 367 r. p.n.e. — Prawa Licyniusza i Sekstiusza. Plebejusze zdobyli prawo do zajmowania najwyższego urzędu państwowego — konsula. Prawo nakazywało, aby jeden z dwóch corocznie wybieranych konsulów koniecznie był plebejuszem. Ograniczono również maksymalny obszar ziemi państwowej, który mógł zagarnąć jeden człowiek (cios w oligarchię patrycjuszy).
• 287 r. p.n.e. — Prawo Hortensjusza (punkt końcowy). Ustanowiono, że uchwały zgromadzeń plebejskich (plebiscyty) mają moc prawa dla całego ludu rzymskiego, w tym dla patrycjuszy, i nie wymagają zatwierdzenia przez Senat.

W ten sposób republika zaczęła się jako projekt patrycjuszy, którzy pragnęli pozbyć się królewskiej tyranii dla własnej wolności. Jednak to właśnie walka plebejuszy przekształciła ją z zamkniętej arystokratycznej oligarchii w klasyczną Republikę Rzymską ze złożonym systemem hamulców i równowagi.