ყავა დალია და ჩაეძინა: მეცნიერებმა პარადოქსი ახსნეს

რატომ არ აძლევს დილის სასმელი ყველას ენერგიას?

კოფეინი მსოფლიოში ყველაზე ფართოდ გამოყენებული ფსიქოაქტიური ნივთიერებაა: ყოველდღიურად ადამიანები სვამენ 2 მილიარდზე მეტ ფინჯან ყავას, კოლას, ენერგეტიკულ სასმელებს, შოკოლადსა და კოფეინის შემცველ სხვა პროდუქტებს რომ არ ჩავთვალოთ. ზოგიერთი ადამიანი ყავის დალევის შემდეგ უფრო ფხიზელი ხდება და უკეთ ახერხებს კონცენტრირებას, სხვები კი რამდენიმე ჭიქის დალევის შემდეგაც თითქმის ვერანაირ ეფექტს ვერ გრძნობენ.

BBC ამის შესახებ იუწყება და განმარტავს, რატომ რეაგირებს სხვადასხვა ადამიანის ორგანიზმი კოფეინზე განსხვავებულად.

როგორ მოქმედებს კოფეინი ორგანიზმზე

კოფეინი ორგანიზმს პირდაპირი მნიშვნელობით ენერგიას არ აძლევს. ის ბლოკავს ადენოზინის მოქმედებას — ნივთიერების, რომელიც დღის განმავლობაში თანდათან გროვდება ტვინში და ძილიანობას უწყობს ხელს. ამიტომ ადამიანს შეიძლება ფინჯანი ყავის შემდეგ მეტი სიფხიზლე დაეუფლოს, მიუხედავად იმისა, რომ დაღლილობა თავად არ ქრება.

ყავის დალევის შემდეგ კოფეინი სწრაფად ხვდება სისხლში და აღწევს ტვინამდე. ამავე დროს, ღვიძლი მის დაშლას იწყებს, ნივთიერების ნარჩენები კი შარდთან ერთად გამოიყოფა.

ნორთვესტერნის უნივერსიტეტის დოქტორ მერილინ კორნელის თქმით, სხვადასხვა ადამიანში ეს პროცესი 6-დან 20 საათამდე შეიძლება გაგრძელდეს. ამიტომ ადამიანმა შესაძლოა პირველი ფინჯნისგან დიდი ეფექტი ვერ იგრძნოს, თუმცა რამდენიმე საათის შემდეგ კოფეინის მეორე დოზამ უკვე შფოთვა ან შინაგანი დაძაბულობა გამოიწვიოს.

წაიკითხეთ მეტი

სიახლეები

მიიღეთ სახელმწიფო გრანტი

წაიკითხეთ პოლიტიკური ანალიზი

რატომ მოქმედებს ყავა ყველაზე განსხვავებულად

ერთ-ერთი მიზეზი CYP1A2-ის გენი არის, რომელიც კოფეინის ღვიძლში დაშლის სიჩქარეს უკავშირდება. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ნივთიერება შეიძლება ერთი ადამიანის ორგანიზმიდან უფრო სწრაფად გამოიდევნოს, მეორისაში კი უფრო დიდხანს დარჩეს.

მეტაბოლიზმის სიჩქარეზე გავლენა შეიძლება ადამიანის წარმომავლობამაც მოახდინოს. წელს გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ევროპელები და სამხრეთ ამერიკის მცხოვრებლები კოფეინს საშუალოდ უფრო სწრაფად შლიან.

თუმცა გენეტიკა ერთადერთი ფაქტორისგან შორსაა. მაგალითად, მოწევამ შეიძლება კოფეინის დაშლა მნიშვნელოვნად დააჩქაროს — BBC-ის ინფორმაციით, დაახლოებით 65%-ით. ამან შეიძლება ნაწილობრივ ახსნას, რატომ სვამენ მწეველები ზოგჯერ მეტ ყავას და რატომ იწყებს მათი ჩვეული ფინჯანი მოწევისთვის თავის დანებების შემდეგ მოულოდნელად გაცილებით ძლიერ მოქმედებას.

საპირისპირო შემთხვევაც ხდება: ზოგიერთ ანტიბიოტიკს, ჩასახვის საწინააღმდეგო აბებსა და სხვა რეცეპტით გასაცემ მედიკამენტებს კოფეინის დაშლის შენელება შეუძლიათ. ამ შემთხვევაში ის ორგანიზმში უფრო დიდხანს რჩება და მისი მოქმედებაც შესაძლოა უფრო დიდხანს გაგრძელდეს.

ყავის მიღების ჩვევებსაც მნიშვნელობა აქვს

ადამიანები, რომლებიც ყავას რეგულარულად სვამენ, თანდათან ნაკლებად მგრძნობიარეები ხდებიან კოფეინის მიმართ. ორგანიზმი ეგუება ნივთიერების მუდმივ არსებობას, ამიტომ დროთა განმავლობაში სასმელის იმავე რაოდენობამ შეიძლება უფრო სუსტი ეფექტი გამოიწვიოს.

ამის შემჩნევა შესვენების შემდეგ შეიძლება. თუ ადამიანი რამდენიმე კვირის განმავლობაში ყავას არ სვამს, კოფეინთან შეგუებასთან დაკავშირებული ცვლილებები ტვინში თანდათან ქრება. შედეგად, ხანგრძლივი შესვენების შემდეგ პირველმა ფინჯანმა შესაძლოა უფრო ძლიერი რეაქცია გამოიწვიოს — გადაჭარბებული სიფხიზლის შეგრძნებიდან კანკალსა და ნერვიულობამდე.

ორსულობაც გავლენას ახდენს ორგანიზმის რეაქციაზე. ჰორმონული ცვლილებების გამო ღვიძლის ფერმენტი, რომელიც კოფეინს შლის, უფრო ნელა მოქმედებს, ამიტომ ნივთიერება შეიძლება ორგანიზმში უფრო დიდხანს დარჩეს.

როდის ჯობს ყავას თავი ავარიდოთ

ძილის სპეციალისტები ხშირად გვირჩევენ, ძილის წინ სულ მცირე 6 საათით ადრე მოვერიდოთ კოფეინს. ამასთან, ყველასთვის უნივერსალური წესი არ არსებობს, რადგან მეტაბოლიზმის სიჩქარე და კოფეინის მიმართ მგრძნობელობა მნიშვნელოვნად განსხვავდება.

ფსიქოლოგი და ძილის ექსპერტი ლინდსი ბრაუნინგი ურჩევს ადამიანებს, რომლებიც დაახლოებით 22:00 საათზე იძინებენ, დაფიქრდნენ, ხომ არ თქვან უარი კოფეინზე 14:00 საათის შემდეგ. თუმცა ის აღნიშნავს, რომ ეს რეკომენდაცია ყველა ადამიანისთვის ერთნაირი ვერ იქნება.

კოფეინმა შეიძლება არა მხოლოდ ჩაძინება დააყოვნოს, არამედ ძილის ხარისხიც გააუარესოს. ამიტომ აშკარა ეფექტის არქონა — მაგალითად, როდესაც ადამიანი საღამოს ყავის დალევის შემდეგ სწრაფად იძინებს — სულაც არ ნიშნავს, რომ სასმელი ორგანიზმზე საერთოდ არ მოქმედებს.

წაიკითხეთ მეტი

მხარი დაუჭირეთ ადამიანის უფლებათა ორგანიზაციას

გამოიწერეთ სიახლეები

გაეცანით ისტორიულ არქივებს

ამასთან, ზრდასრულთა უმეტესობისთვის მთავარ რეკომენდაციად ზომიერება რჩება. ბრიტანეთის ჯანდაცვის სისტემა ორსულ ქალებს ურჩევს, დღეში არაუმეტეს 200 მგ კოფეინი მიიღონ — დაახლოებით იმდენი, რამდენიც გაფილტრულ ყავაში ორ ფინჯანშია.

კოფეინის დიდმა დოზებმა შეიძლება გამოიწვიოს თავის ტკივილი, კანკალი, გულისცემის აჩქარება, შფოთვა და ძილის პრობლემები. დოზის გადაჭარბება იშვიათია, ხოლო ყველაზე მძიმე შემთხვევები, როგორც წესი, ჩვეულებრივ ყავას კი არა, კოფეინის შემცველ კონცენტრირებულ პროდუქტებს უკავშირდება.

ყავის მოყვარულებისთვის კიდევ ერთი სიახლეც არსებობს: მრავალწლიანმა კვლევებმა ყავის ზომიერი მოხმარება ზოგიერთი სერიოზული დაავადების დაბალ რისკსა და სიცოცხლის ოდნავ მეტ ხანგრძლივობას დაუკავშირა. ამავე დროს, ასეთი კვლევები კავშირს აჩვენებს და არ ამტკიცებს, რომ ყავა ამ შედეგების ერთადერთი მიზეზია.