აი ვეივეი ავსტრალიაში შექმნილ თავის ახალ გრანდიოზულ ნამუშევარს წარადგენს: „ხელოვნების 90% უბრალოდ ნაგავია. ნამდვილი ხელოვნება არსებულ წესრიგს კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს“

პორტუგალიის თავისი ფერმიდან აღიარებული ხელოვანი ომზე, მშვიდობაზე, მსოფლიოში არსებულ ვითარებასა და სიდნეის ნავსადგურში განთავსებულ თავის 40-მეტრიან სკულპტურაზე, „სოკოებზე“, საუბრობს/

„თითქოს ფილმის გადასაღები მოედანია. თითქოს ნამდვილი არ არის“, ამბობს დაბნეული Uber-ის მძღოლი, როცა რძისფერი მზის შუქით განათებულ, ერთმანეთის მიყოლებით განლაგებულ მდუმარე სოფლებში გავდივართ. ის მართალია: ალენტეჟუში ქარიან მოგზაურობას ადამიანის სიცოცხლის ნიშნები უცნაურად აკლია. აი ვეივეის განმარტოებულ ფერმაში მივდივარ, პორტუგალიის სოფლად, სადაც, სავარაუდოდ, მსოფლიოში ყველაზე ცნობილი მოქმედი ხელოვანი ბოლო ექვსი წელია მშვიდად ცხოვრობს.

ჩასვლისას შენობის უზარმაზარ, საკათედრო ტაძრის მსგავს სივრცეში შემიძღვნენ — აის ყოფილი და საკამათოდ დანგრეული, შანხაის სტუდიის ასლში. სივრცე უზარმაზარი და ცარიელია. მას უზარმაზარი ხის სვეტები ბადესავით ჰყოფს, თავბრუდამხვევად მაღალი ჭერი კი კოჭებითაა დაქსელილი. კედლებზე არც ერთი ნამუშევარი არ არის და არც რაიმე აშკარა ნიშანი ჩანს, რომ აქ რამე იქმნება ან რაიმე საქმიანობა მიმდინარეობს.

„ხალხი ამბობს, ეს შენობა რისთვის არის? რისთვის? ჯანდაბა ამას. შეიძლება, არაფრისთვის.“, მეუბნება აი მხრების აჩეჩვით. „ცარიელია. სიცარიელეს კი ადამიანები ვერ ეგუებიან“.

აი სხვა ცარიელი სივრცეების შევსებით იყო დაკავებული: მასთან მისული ვარ, რათა ვისაუბროთ მისი უახლესი ნამუშევრის, „სოკოების“, გახსნაზე — ეს არის წლევანდელი Neil Balnaves Tallawoladah Lawn Commission, რომელიც სიდნეის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმის წინ მდებარეობს. ამ ინსტალაციაში, რომელიც მისთვის დამახასიათებლად ეპიკური, ელიფსური და აქტუალურია, 40 მეტრის სიგრძეზე განლაგებულ ამაღლებულ პლატფორმაზე 500 ერთნაირი, თუჯისგან ჩამოსხმული საბრძოლო ჩაფხუტის სკულპტურაა. სახელწოდება მიანიშნებს ვიზუალურ მსგავსებაზე სოკოს ქუდებსა და ჩაფხუტების ფორმას შორის — ასევე სოკოებთან დაკავშირებულ ლპობაზე, სიკვდილსა და სიცოცხლის სიმყიფეზე, რომელსაც შეიარაღებული კონფლიქტი სასტიკად ამხელს.

აი ვეივეის შემოქმედებას ძირითადად „ცნობისმოყვარეობა“ და „მოწყენილობა“ წარმართავს, ხოლო ამ კონკრეტული შეკვეთის წარმოშობა „ძალიან მარტივია“. 2015 წელს აიმ დაიწყო მუშაობა ფილმზე „ადამიანური ნაკადი“, მიგრანტთა კრიზისის შესახებ გადაღებულ დოკუმენტურ ნამუშევარზე, რომლისთვისაც ის და მისი გუნდი 23 ქვეყანაში იმოგზაურეს. ამ ფილმის შექმნის პროცესმა მას უბიძგა, უფრო ღრმად დაფიქრებულიყო მთელ მსოფლიოში ადამიანთა ამ სახიფათო მასობრივი გადაადგილებების მიზეზებზე: ომზე — უფრო კონკრეტულად კი თანამედროვე ომის მექანიკასა და საბრძოლო მასალებზე.

„ორი წელი ვსწავლობდი, რათა გამეგო სამხედრო სფერო, არსენალები, ვინ აპროექტებს ბომბებს და როგორ იყენებენ მათ. შემდეგ, როცა მოსკოვია უკრაინას დაემუქრა და უკრაინამ გერმანიას დახმარება სთხოვა, გერმანიის კანცლერმა მათ 5 000 ჩაფხუტი შესთავაზა. გამეცინა“, ამბობს აი. „ვიფიქრე, ვაუ, ეს საინტერესოა. ასე რომ, კონფლიქტის დასაწყისში შეიძლება ითქვას, რომ გერმანიას ან ევროპას ომის ბუნება არ ესმოდა“.

გასულ წელს აიმ უკრაინელი ჯარისკაცებიც მოინახულა ფრონტის ხაზზე — ოთხჯერ. ის iPhone-ში გადაღებულ ფოტოებსა და კადრებს ათვალიერებს და იქ ყოფნისას გადაღებულ მასალას მაჩვენებს: აი, რომელსაც თოფის გამოყენებას ასწავლიან; ჯარისკაცებს კი აცვიათ ფორმები, რომლებზეც მას მზესუმზირების მოტივები ამოქარგვინა. ის ამ კადრების მომავალ ფილმში გამოყენებას გეგმავს.

თუმცა მას სურს, რომ ეს გამოცდილება და ეს ფონი მხოლოდ ახალი ნამუშევრისთვის, MCA-სთვის ჩატარებულ კვლევად არ აღვიქვა. „მე არასდროს ვაწყობ ჩემს ცხოვრებას ისე, რომ ხელოვნების ნამუშევარი შევქმნა — ან ჩემს ცხოვრებას ხელოვნების ნამუშევრის შექმნისთვის“, ამბობს ის. „სოკოებზე“ გავლენა მისმა მომავალმა ადგილსამყოფელმაც მოახდინა — „ულამაზესმა ადგილმა“, რომელიც რამდენჯერმე მოინახულა და საიდანაც სიდნეის ოპერის თეატრის დრამატული ხედი იშლება. ამანაც დააინტერესა: „ეს შენობა რაციონალურ, მშვიდობიან სიამოვნებას განასახიერებს … მაგრამ ამავე დროს კვლავ უნდა განვაცხადოთ, რომ ომები მიმდინარეობს და მშვიდობა აუცილებელია ნებისმიერი ცივილიზებული საზოგადოებისთვის“.

მის მიერ არჩეული სიტყვა — „კვლავ განვაცხადოთ“ — საყურადღებოა. მწვანე ჩაის თანხლებით მიმდინარე მთელი ჩვენი საუბრის განმავლობაში აი, როგორც ჩანს, სასოწარკვეთილია ჩვენი გეოპოლიტიკური მდგომარეობის სავალალო ვითარებისადმი კოლექტიური და ცივი ამნეზიით; ან, თუ ამნეზია არა, ჩვენი განზრახ უარით, ნამდვილად გავიაზროთ, რა განწირულ მდგომარეობაშია ჩვენი სამყარო. „ბრმები ვერ ვიქნებით, ვერ ვიტყვით, რომ არ ვიცით ვითარება“, ამბობს ის. „იცით ვითარება და უბრალოდ თავს ისე აჩვენებთ, თითქოს არ იცით“. ღაზაში მიმდინარე გენოციდზე საუბრისას ის, როგორც ჩანს, ასევე ღრმადაა შეშფოთებული თანამედროვე სამყაროში კავშირის სიმცირით, ჩვენი უუნარობით, გავიგოთ, რომ „თუ უსამართლობა ერთ ადამიანს ემართება, ის მთელ კაცობრიობასაც ემართება“. მისი ხელოვნების დიდი ნაწილი — მათ შორის მისი მოგზაურობა ხარკოვის ბრძოლის ველებზე — როგორც ჩანს, სხვა ადამიანებთან კავშირისა და მათდამი ერთგულების აღდგენის მცდელობაა, რაც არ უნდა რთული და სახიფათო იყოს ეს.

შეუძლია თუ არა ხელოვნებას, რაიმე როლი შეასრულოს კაცობრიობის მომავლის იმედის შეთავაზებაში? არა, ამბობს ის, მისთვის დამახასიათებელი მებრძოლი და პირდაპირი ტონით: „დღეს ხელოვნება ძალიან კორუმპირებულია — უმეტეს ინსტიტუციებში ან ე. წ. სახელოვნებო წრეებში იმის 90%, რასაც ვხედავთ, ჩემი აზრით, უბრალოდ ნაგავია. ნამდვილი ხელოვნება არსებულ წესრიგს კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს. ხელოვნება არ გულისხმობს ე. წ. სილამაზის წარმოჩენას, არამედ ყველაფრის შესახებ არსებული შეფასებების კითხვის ნიშნის ქვეშ დაყენებას — პოლიტიკაში, ცხოვრებაში, პირად ურთიერთობებში, ინდივიდუალურ განსჯაში; მაგრამ ამგვარ ხელოვნებას არასდროს ახალისებენ. ადამიანებს სურთ, მოიქცე წესიერად, იყო კარგი, სასიამოვნო, მხიარული ადამიანი, რომელიც ცხოვრებით ტკბება. ამიტომ მუზეუმებში ნანახი ნამუშევრების უმეტესობა ძალიან დეკორატიული და სენტიმენტალურია და არა დაკავშირებული ადამიანთა ბრძოლასა და ჩვენს რეალობასთან“.

ჩინურად სოკოს ეწოდება 蘑菇, ანუ mógū — სიტყვა, რომელიც ხშირად სინელესთან, დაყოვნებასა და ზანტობასთან ასოცირდება. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი საუბარი ხშირად უბრუნდებოდა აის უკმაყოფილებას საზოგადოებრივი და ინსტიტუციური პროგრესის ნელი ტემპით, თავად საუბარი აუჩქარებელი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ საკუთარ თავს „ყველაზე ხშირად ინტერვიუერებულ ადამიანად“ აღწერს და ამტკიცებს, რომ „1 000-ზე მეტჯერ“ მიუცია ინტერვიუ, ის გულუხვი და ხანდახან ცელქია — და ხშირად გამაოგნებლად ბრძენი. მაინტერესებს, „სოკოების“ შემდეგ საით წაიყვანს მას ინტერესები. მაგრამ მისი არსებობა არც ისე ტელეოლოგიურია: მას „მიზნები“ არ აქვს.

„ერთადერთი, რაც უნდა ვეცადოთ, არის“, ამბობს ის, „ვიცხოვროთ ისე, რომ სინათლე ბუნებრივად აღვიქვათ“.

• აი ვეივეის „სოკოების“ ნახვა ახლა უფასოდ შეიძლება სიდნეის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმის Tallawoladah Lawn-ზე