35. rocznica ogłoszenia niepodległości Ukrainy
35 lat niepodległości Ukrainy. Wydarzenie jako ogniwo
24 sierpnia 2026 roku.
Dokładnie 35 lat temu nadzwyczajna sesja Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR uchwaliła Akt proklamowania niepodległości Ukrainy.
O godzinie 18:00 24 sierpnia 1991 roku wynik głosowania był następujący:
346 — za.
1 — przeciw.
3 — wstrzymało się.
12 — nie głosowało.
[Oryginał dokumentu, w języku ukraińskim; Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR, 24.08.1991]
«"За" — 346. Прийнято».
Rada Najwyższa postanowiła:
[Oryginał dokumentu, w języku ukraińskim; Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR, nr 1427-XII, 24.08.1991]
«Проголосити 24 серпня 1991 року Україну незалежною демократичною державою».
Akt proklamował niepodległość Ukrainy, niepodzielność i nienaruszalność jej terytorium oraz wyłączną moc obowiązującą na jej terytorium Konstytucji i ustaw Ukrainy.
Trzydzieści pięć lat to wystarczająco dużo czasu, aby wydarzenie przekształciło się w zwyczajną datę w kalendarzu.
Ale czy wystarczająco dużo, by zrozumieć samo wydarzenie?
...
Wydarzenie jako ogniwo
Wydarzenie historyczne rzadko istnieje samo w sobie.
Poprzedzają je inne decyzje, wojny, reformy, rewolucje, traktaty, zakazy, zezwolenia, porozumienia i błędy. Po nim — następstwa.
Dlatego poniżej nie ma próby przedstawienia czytelnikowi gotowego wniosku.
Jest chronologia.
Udokumentowane wydarzenia przedstawiono wraz z datami, liczbami i źródłami. Tam, gdzie jest to zasadne, między nimi wstawiono odrębnie ustalone prawidłowości psychologiczne lub społeczne.
Cytaty z dokumentów historycznych są podawane w języku oryginału, ze wskazaniem języka i tłumaczeniem na język ukraiński.
Tam, gdzie dokumentów do ustalenia związku przyczynowego jest niewystarczająco dużo, jest to wyraźnie oznaczone słowem:
Teoria spiskowa
To znaczy: hipoteza istnieje, ale w tym materiale nie zostaje uznana za fakt.
293. Czterech cesarzy — jedno imperium
Pod koniec III wieku Imperium Rzymskie zaprezentowało konstrukcję ważną dla zrozumienia dalszej chronologii.
W 293 roku ukształtowała się tetrarchia: dwóch starszych cesarzy — augustów Dioklecjan i Maksymian — oraz dwóch młodszych współwładców-cezarów, Konstancjusz i Galeriusz.
Historyk Byron Waldron, badając system polityczny Dioklecjana, opisuje sytuację jako władzę faktycznie czterech cesarzy, którzy rządzili różnymi częściami jednego systemu imperialnego.
Zatem wielość władców i ośrodków zarządzania sama w sobie nie oznacza wielości systemów państwowych.
Teoria spiskowa
Tetrarchia dowodzi jedynie możliwości takiej konstrukcji:
kilka ośrodków władzy → jeden system.
Nie dowodzi, że znacznie późniejsze Rzym, Konstantynopol, Imperium Osmańskie, Moskwa, Święte Cesarstwo Rzymskie czy inne ośrodki były częściami jednej ukrytej administracji.
Do takiego wniosku potrzebne są odrębne powiązania.
Ale również przeciwny wniosek — że widoczna rywalizacja ośrodków automatycznie dowodzi ich systemowej niezależności — nie wynika z samego faktu rywalizacji.
IV wiek. Roma Nova
Polityczne centrum Imperium Rzymskiego przeniosło się na wschód.
Konstantynopol stał się Nowym Rzymem — Nova Roma.
I tutaj ważna jest nie współczesna etykieta „Imperium Bizantyjskie”, lecz własna nazwa jego ludności.
Historyk Anthony Kaldellis, 2008, pokazuje: ludzie, których późniejsza historiografia nazwała „Bizantyjczykami”, nazywali siebie Ῥωμαῖοι — Rhōmaioi, Rzymianami, swoje państwo — Romania / Romaïs, Konstantynopol — Nowym Rzymem, a władców — cesarzami Rzymian.
Badacz Panagiotis Theodoropoulos, 2 lutego 2021 roku, również pokazuje, że „Roman” było podstawowym samookreśleniem ludności Wschodniego Cesarstwa Rzymskiego, a Konstantynopol — symbolicznym centrum wschodniej rzymskości.
Stolica się zmieniła.
Język państwa z czasem się zmienił.
Środowisko religijne się zmieniło.
Rzymska tożsamość polityczna nie zniknęła wraz z przeniesieniem stolicy.
962. Kolejny Rzym
2 lutego 962 roku najwyższy kapłan Janusa Jan XII koronował Ottona I na cesarza.
Na Zachodzie ukształtowała się konstrukcja polityczna, znana później jako Święte Cesarstwo Rzymskie.
A zatem rzymska legitymizacja cesarska mogła już istnieć równolegle w kilku ośrodkach, z których każdy miał własną historyczną argumentację na rzecz następstwa.
Pontifex Maximus
Obok cesarskiej istniała inna rzymska hierarchia.
Klasyczny słownik Charlton T. Lewis i Charles Short, 1879 definiuje pontifex jako Roman high-priest — rzymski arcykapłan, a Pontifex Maximus — jako głowę lub pierwszego wśród pontyfików.
Dokładna pierwotna etymologia słowa pontifex pozostaje przedmiotem dyskusji.
Dlatego funkcjonalne ukraińskie tłumaczenie Pontifex Maximus — „arcykapłan” odpowiada historycznej treści tego urzędu.
1453. Rzym po upadku Konstantynopola
29 maja 1453 roku Osmanowie zdobyli Konstantynopol.
Ale nawet po tym rzymska symbolika cesarska nie znika.
Mehmed II używał tytułu:
Kayser-i Rûm — Cezar Rzymu/Romejów.
Historyk Imperium Osmańskiego Halil İnalcık osobno badał właśnie ten rzymski składnik tytulatury Mehmeda II.
Muzułmański władca podbija stolicę Cesarstwa Wschodniorzymskiego — i włącza rzymski tytuł cezara do własnej cesarskiej legitymizacji.
XVI wiek. Moskwa — „Trzeci Rzym”
Po upadku Konstantynopola w moskiewskim środowisku cerkiewnym kształtuje się inna koncepcja następstwa — Moskwa jako Trzeci Rzym.
Pierwotna formuła mnicha Filoteusza miała przede wszystkim treść religijną: po upadku wcześniejszych prawosławnych ośrodków cesarskich Moskwa jawi się jako ostatni bastion prawdziwej wiary.
Z czasem konstrukcja ta zyskuje znacznie szersze cesarskie zastosowanie polityczne.
Tak więc po 1453 roku mamy już nie zniknięcie idei rzymskiej, lecz kilka różnych sposobów jej kontynuowania.
1545–1563. Trydent: odpowiedź poprzez organizację
Reformacja postawiła Watykan w obliczu groźby utraty monopolu religijnego w znacznej części Europy.
Sobór Trydencki trwał od 1545 do 1563 roku.
15 lipca 1563 roku, XXIII sesja, Canon XVIII, ustanowiła system seminariów diecezjalnych w celu systematycznego przygotowywania przyszłego duchowieństwa.
400 lat później, 4 listopada 1963 roku, Paweł VI szczególnie podkreślił rocznicę właśnie tej decyzji.
Kryzys.
Kształcenie kadr.
Standardy kształcenia.
Odtwarzanie doktryny.
Instytucjonalna kontrola jakości tych, którzy będą przekazywać doktrynę następnemu pokoleniu.
1762–1763. Dynastia i szkoła
Piotr III urodził się jako Karl Peter Ulrich von Holstein-Gottorp.
Katarzyna II — jako Zofia Augusta Fryderyka von Anhalt-Zerbst.
Po Piotrze III męska linia dynastyczna moskiewskiego domu cesarskiego należała do holsztyńsko-gottorpskiej gałęzi rodu Oldenburgów, choć politycznie nadal posługiwała się nazwą Romanowów.
Oficjalna nazwa dynastii i faktyczne, transeuropejskie pochodzenie rodowe — to nie to samo.
W następnym roku, 12 sierpnia 1763 roku, król pruski Fryderyk II wydał General-Land-Schul-Reglement.
Dokument wymagał systematycznej nauki chłopców i dziewcząt mniej więcej od piątego do 13–14 roku życia, określał podręczniki, wymagania wobec nauczycieli, kontrolę frekwencji, rolę duchowieństwa i inspektorów oraz sankcje dla rodziców, którzy nie posyłali dzieci do szkoły.
Dokument został sporządzony przez Johann Julius Hecker i wydany w imieniu Fryderyka II.
Nie oznacza to, że cała współczesna szkoła jest „pruska”.
Oznacza to coś bardziej konkretnego:
państwo XVIII wieku otrzymało dopracowany mechanizm masowego, obowiązkowego, standaryzowanego kształtowania następnego pokolenia.
1847. Semmelweis
W maju 1847 roku lekarz Ignaz Semmelweis w wiedeńskim szpitalu ogólnym wprowadził obowiązkowe mycie rąk roztworem chlorowanego wapna przed badaniem kobiet położniczych.
W pierwszej klinice w 1846 roku:
4 010 porodów.
459 zgonów.
11,4% śmiertelności.
W 1848 roku, po wprowadzeniu mycia roztworem chloru:
3 556 porodów.
45 zgonów.
1,3%.
Te dane historyczne zostały przytoczone przez WHO.
Dowód był mierzalny.
Przyjęcie nowego wyjaśnienia — znacznie trudniejsze.
Psychologia: odruch Semmelweisa
Vipin K. Gupta, Chhavi Saini, Meher Oberoi, Gagan Kalra i Md Imran Nasir, w artykule opublikowanym 16 grudnia 2019 roku, określają Semmelweis reflex jako skłonność behawioralną do trzymania się wcześniejszych przekonań i odrzucania nowych idei, które im przeczą, nawet przy wystarczających dowodach.
Nie oznacza to, że każdy przeciwnik nowej teorii jest głupcem.
Oznacza to, że sprzeczność między faktem a już ukształtowanym obrazem świata tworzy odrębną psychologiczną przeszkodę w przyjęciu tego faktu.
9 listopada 1848
W Wiedniu rozstrzelano deputowanego parlamentu frankfurckiego Roberta Bluma, mimo jego immunitetu parlamentarnego.
1 zabity.
9 listopada nie był jeszcze „dniem przełomowym” Niemiec.
Ale data już się pojawiła.
1917. Władimir Uljanow i Cesarstwo Niemieckie
Podczas I wojny światowej Cesarstwo Niemieckie walczyło z Imperium Rosyjskim.
W kwietniu 1917 roku władze niemieckie świadomie zezwoliły Władimirowi Uljanowowi — Leninowi — i jego grupie przejechać przez terytorium Niemiec do Moskowii.
Historyk Benno Ennker, 8 października 2014 roku, stwierdza: niemiecki rząd cesarski zakładał, że ruch rewolucyjny osłabi zdolność Moskowii do kontynuowania wojny. Udokumentowane jest również finansowe wsparcie działalności rewolucyjnej ze strony niemieckiej.
Nie dowodzi to, że Lenin był operacyjnie sterowanym niemieckim agentem przy każdej swojej decyzji.
Ustala jednak coś innego:
państwo w czasie wojny świadomie pomogło wewnętrznemu aktorowi rewolucyjnemu państwa przeciwnika, licząc na uzyskanie w ten sposób strategicznego rezultatu.
Teoria spiskowa
Możliwa jest silniejsza hipoteza:
ruch rewolucyjny był nie tylko wykorzystywany przez Niemcy, lecz także był przez nie w sposób kierowany ukierunkowywany.
Aby przejść od pierwszego twierdzenia do drugiego, potrzebne są dokumenty świadczące o operacyjnym kierowaniu, a nie tylko zbieżność interesów i finansowanie.
16–17 lipca 1918. Rodzina Mikołaja II
W nocy z 16 na 17 lipca 1918 roku w Jekaterynburgu zabito:
Mikołaja II;
Aleksandrę;
ich pięcioro dzieci;
cztery osoby z orszaku.
11 zabitych.
A potem zaczyna się część dokumentalna.
17 lipca, około południa, Moskwa otrzymuje wiadomość Uralskiej Rady o rozstrzelaniu Mykoły.
O rodzinie poinformowano inaczej:
[Oryginał dokumentu, w języku rosyjskim; Uralska Rada Obwodowa, 17.07.1918]
«Семья его эвакуирована в надежное место».
[Tłumaczenie na język ukraiński]
„Jego rodzinę ewakuowano w bezpieczne miejsce”.
Ale tego samego dnia do Moskwy dociera również zaszyfrowany telegram przewodniczącego Uralskiej Rady Obwodowej Ołeksandra Biełoborodowa do sekretarza Rady Komisarzy Ludowych Mykoły Gorbunowa:
[Oryginał dokumentu, w języku rosyjskim; 17.07.1918]
«Передайте Свердлову, что все семейство постигла та же участь, что и главу».
[Tłumaczenie na język ukraiński]
„Przekażcie Swierdłowowi, że całą rodzinę spotkał ten sam los co głowę rodziny”.
Dalej wiadomość określała również oficjalną wersję:
rodzina „zginie podczas ewakuacji”.
Oba dokumenty są przechowywane w rosyjskich archiwach państwowych.
A zatem Moskwa tego samego dnia najpierw otrzymała wersję o ewakuacji, a następnie — tajną wiadomość o śmierci całej rodziny.
Już po dokonaniu egzekucji centralny Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy uznał decyzję Uralskiej Rady za prawidłową.
Jednocześnie badacze Andrei Pliguzov i Abby Smith, Library of Congress, 5 lutego 1996 roku stwierdzili: nie znaleziono pisemnego dokumentu, który pozwalałby ustalić, czy rozkaz zabicia całej rodziny wydał Swierdłow, Lenin czy inny przywódca centralny.
Po dziesięcioleciach genetyka odpowiedziała na inne pytanie.
Peter Gill i współautorzy, 1994, a po drugim pochówku Michael D. Coble i współautorzy, 11 marca 2009 roku, za pomocą mtDNA, autosomalnych STR i Y-STR ustalili przynależność odnalezionych szczątków do rodziny Mikołaja II; drugi pochówek zawierał szczątki dwojga zaginionych dzieci.
W ten sposób jednocześnie ustalono trzy rzeczy:
rodzina została zabita;
oficjalne i tajne wiadomości z 17 lipca dotyczące jej losu różniły się;
nie ustalono istnienia pisemnego centralnego rozkazu zabicia całej rodziny.
Wrzesień 1918. Piotrogród
Rozpoczyna się Czerwony terror.
Według danych Biblioteki Prezydenckiej Moskowii tylko w jednym z wielkich epizodów terroru w Piotrogrodzie we wrześniu 1918 roku rozstrzelano:
512 osób —
byłych urzędników, ministrów, profesorów i innych przedstawicieli starej elity.
Nie odsetek statystyczny.
512 osób.
9 listopada 1918
Niemiecka konstrukcja imperialna rozpada się.
W Berlinie proklamowana zostaje republika.
Cesarz Wilhelm II traci władzę.
9 listopada ponownie pojawia się w chronologii.
30 grudnia 1922. Konstruowanie ZSRR
Moskowicka FSRR, Ukraińska SRR, Białoruska SRR i Zakaukaska FSRR tworzą Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Czyli ZSRR miał nie tylko rewolucyjne pochodzenie.
Był prawnie skonstruowanym państwem związkowym.
Ten fakt przyda nam się w 1991 roku.
9 listopada 1923
Adolf Hitler i Erich Ludendorff podejmują próbę zamachu stanu w Monachium.
Tym razem zbieżność daty z 9 listopada 1918 roku nie była po prostu kalendarzowa.
Niemieckie materiały historyczne bezpośrednio wskazują na symboliczne znaczenie 9 listopada 1918 roku dla puczystów z 1923 roku.
11 lutego 1929. Mussolini i Watykan
Po likwidacji Państwa Kościelnego w 1870 roku tak zwana „kwestia rzymska” pozostawała nieuregulowana przez niemal sześć dziesięcioleci.
11 lutego 1929 roku sekretarz stanu Watykanu kardynał Pietro Gasparri oraz przywódca faszystowskiego rządu Włoch Benito Mussolini podpisali układy laterańskie.
Traktat uznał międzynarodową suwerenność Watykanu i utworzył terytorialne Państwo Watykańskie.
[Oryginał dokumentu, po włosku; Traktat laterański, 11.02.1929]
«L’Italia riconosce la sovranità della Santa Sede nel campo internazionale».
[Tłumaczenie na język ukraiński]
«Włochy uznają suwerenność Stolicy Apostolskiej w sferze międzynarodowej».
Artykuł 3 przekazał Watykanowi pełną własność i wyłączną suwerenną jurysdykcję nad nowym państwem.
Konwencja finansowa przewidywała:
750 000 000 lirów włoskich w gotówce.
I:
1 000 000 000 lirów w obligacjach państwowych o wartości nominalnej i oprocentowaniu 5 procent.
Wymianą dokumentów ratyfikacyjnych zajęto się 7 czerwca 1929 roku.
A więc, bez żadnego komentarza:
1922 — Mussolini dochodzi do władzy.
1929 — faszystowski rząd Włoch zawiera układ, w wyniku którego powstaje współczesne suwerenne terytorialne państwo Watykan.
30 stycznia 1933. «Będziemy go kontrolować»
Adolf Hitler nie uzyskał absolutnej większości parlamentarnej w wolnych wyborach.
Kanclerzem mianował go prezydent Paul von Hindenburg po negocjacjach politycznych z udziałem Franza von Papena i konserwatywnych elit.
Jednym z ich głównych błędów było założenie, że Hitler jako szef rządu koalicyjnego pozostanie pod kontrolą.
Zasada
Gracz systemowy wprowadza radykalne narzędzie do centrum władzy, zakładając, że będzie w stanie nim kierować.
Skutek jest znany.
1 grudnia 1934. Kirow
W Smolnym w Leningradzie zamordowano Siergieja Kirowa.
1 zabity.
Badaczka Wendy Z. Goldman, 16 marca 2022 roku, wskazuje: bardzo szybko po zabójstwie wprowadzono nadzwyczajne procedury w sprawach o «terroryzm», a mechanizm represji zaczął rozszerzać się daleko poza bezpośrednie śledztwo w sprawie zabójstwa.
Wydarzenie.
Mechanizm nadzwyczajny.
Rozszerzenie kategorii wroga.
1937–1938. Grupy etniczne
Oficjalna radziecka nazwa — «operacje narodowościowe NKWD».
Przedmiotem prześladowań były między innymi grupy etniczne.
Historyk Andrej Kotliartchouk, Uniwersytet w Uppsali, 18 listopada 2024 roku, podsumował współczesne badania archiwalne.
Lipiec 1937 — listopad 1938:
Aresztowano 335 513 osób.
Stracono 247 157 osób.
Operacja polska:
Aresztowano 139 815 osób.
Stracono 111 071 osób.
Niemcy etniczni:
Aresztowano 56 787 osób.
Stracono 41 898 osób.
Łotysze:
Aresztowano 17 851 osób.
Stracono 13 444 osoby.
Finowie:
ponad 12 000 ofiar;
zabito 9 078 osób.
Odrębne operacje prowadzono również przeciwko Grekom, Bułgarom, Afgańczykom, Rumunom, Irańczykom i innym grupom etnicznym.
Liczby dotyczące operacji polskiej, niemieckiej, łotewskiej i innych są składowymi ogólnej liczby 247 157 straconych osób.
Nie będziemy dodawać ich po raz drugi.
9–10 listopada 1938
W Niemczech doszło do masowego państwowego pogromu antyżydowskiego.
Zabito co najmniej:
91 osobę.
Około:
30 000 żydowskich mężczyzn
aresztowano i wysłano do obozów koncentracyjnych.
9 listopada ponownie w chronologii.
Lata 1946–1950. Prześladować tutaj — promować tam
W 1946 roku Departament Stanu ZPA (Płn) — dalej w autorskim słownictwie tego materiału ПА СНД, Północnoamerykański СНД — tworzy międzynarodową wystawę Advancing American Art.
Na jej potrzeby państwo zakupiło:
79 obrazów olejnych.
Ponadto:
39 akwarel
sfinansowanych przez American Federation of Arts na podstawie umowy z Departamentem Stanu.
Wystawa miała podróżować po Europie i ZPA (Płn) Łacińskiej przez około pięć lat.
Jednak w samych Stanach Zjednoczonych modernistów zaczęto atakować jako radykałów i „nieamerykańskich” artystów.
Program zamknięto.
W 1948 roku obrazy wyprzedano jako nadwyżkowe mienie państwowe.
Wkrótce pojawia się inny mechanizm polityki kulturalnej.
Oficjalny historyk CIA Michael Warner nazwał utworzony w 1950 roku Congress for Cultural Freedom jedną z najśmielszych i najbardziej udanych tajnych operacji kulturalnych CIA.
Początkowy budżet jednego z projektów:
$50 000.
Część uczestników środowiska kulturalnego nie znała ostatecznego źródła finansowania.
W 1952 roku Museum of Modern Art tworzy International Program.
W latach 1952–1959:
498 pokazów.
60 wystaw.
290 miast.
51 krajów.
423 amerykańskich artystów.
ZPA (Płn) modernizm i sztuka abstrakcyjna stają się częścią międzynarodowej obecności kulturalnej ZPA (Płn).
Zatem jednocześnie istniały dwa ustalone fakty:
wewnątrz ZPA (Płn) sztukę modernistyczną można było piętnować jako radykalną i „nieamerykańską”;
na zewnątrz współczesną sztukę amerykańską wykorzystywano jako demonstrację wolności kulturalnej.
Teorie spiskowe
Udokumentowano tajne finansowanie przez CIA instytucji kulturalnych i programów międzynarodowych.
Udokumentowano międzynarodową promocję amerykańskiego modernizmu.
Nie udokumentowano, by CIA bezpośrednio nakazała MoMA „stworzyć Pollocka” albo określiła wartość artystyczną konkretnych abstrakcjonistów.
1949–1952. Znowu Leningrad
„Sprawa leningradzka” staje się nową wielką falą represji przeciwko leningradzkiemu środowisku partyjnemu i administracyjnemu.
Badania archiwalne David Brandenbergera i Nikity Piwowarowa, 2023 pokazują aresztowania, fabrykowanie powiązań politycznych, uzyskiwanie zeznań potrzebnych śledztwu i egzekucje wysokich rangą działaczy.
Zatem w jednym mieście widzimy już kilka różnych fal:
1918 — pietrogradzki Czerwony terror.
1934 i kolejne lata — Kirow i rozwój mechanizmów represji.
1949–1952 — sprawa leningradzka.
Bez twierdzenia o jednym pięćdziesięcioletnim planie.
Tylko ciąg dalszy.
Po 1945 roku. Ameryka Południowa
Po zakończeniu II wojny światowej istniały rzeczywiste szlaki ucieczki nazistowskich działaczy — tak zwane ratlines.
Na przykład Adolf Eichmann uciekł do Argentyny. US Holocaust Memorial Museum podaje, że w ucieczce pomagali mu niektórzy przedstawiciele Kościoła katolickiego.
Teorie spiskowe
Udokumentowane powojenne sieci ucieczki do Ameryki Południowej same w sobie nie dowodzą ciągu:
sieci nazistowskie → współczesne kartele narkotykowe → zorganizowana przyszła armia międzynarodowa.
To odrębna hipoteza, która wymaga dowodu ciągłości organizacyjnej: ludzi, finansów, struktur, rozkazów i przejść kadrowych.
1979–1989. Afganistan
Wojna radziecko-afgańska stworzyła liczną grupę ludzi posiadających rzeczywiste umiejętności stosowania zorganizowanej przemocy.
Badaczka Emily Elisabeth Hoge, 21 lipca 2026 roku, pokazuje, że w okresie postsowieckim niewielka część afgańskiego ruchu weteranów utworzyła struktury przestępcze i półprzestępcze.
Organizacje weteranów otrzymywały możliwości w zakresie działalności gospodarczej, podatków i ceł.
Część weteranów sprzedawała swoje umiejętności jako ochroniarze i przedsiębiorcy z branży bezpieczeństwa.
Niektóre struktury bezpośrednio weszły w świat przestępczości zorganizowanej.
Ziarno lat 90. zostało zasiane przez ludzi, których wojna nauczyła przemocy na długo przed rozpadem ZSRR.
Nie dowodzi to, że wojnę w Afganistanie rozpoczęto w celu stworzenia przyszłego kryminalnego rezerwuaru kadrowego.
Ale późniejszy rezultat jest udokumentowany.
Jeszcze do tego wrócimy.
1983. NRD: wolność staje się widoczna
W NRD liczba osób, którym zezwolono na stały wyjazd na Zachód, gwałtownie się zmienia.
1983 — 7 729.
1984 — 34 982.
Oznacza to, że możliwość, która dla większości wydawała się niemal nieosiągalna, nagle staje się widoczna na przykładzie dziesiątek tysięcy innych ludzi.
Maj 1983. Gorbaczow w Kanadzie
Jeszcze przed brytyjską wizytą Michaił Gorbaczow jedzie do Kanady.
Tam dużo rozmawia z radzieckim ambasadorem Aleksandrem Jakowlewem.
Późniejsze świadectwa Jakowlewa opisują prywatne rozmowy o systemowych problemach ZSRR i konieczności zmian.
A zatem reformatorskie idee Gorbaczowa nie pojawiły się po raz pierwszy w Londynie.
8 września 1983. Chequers
Podczas zamkniętego seminarium Margaret Thatcher poświęconego ZSRR brytyjski politolog Archie Brown zwraca uwagę na Gorbaczowa jako jednego z obiecujących przedstawicieli nowego pokolenia radzieckiego kierownictwa.
Oficjalna historyczka brytyjskiego Foreign Office Gill Bennett, 2 marca 2021 roku, na podstawie archiwów FCO opisuje późniejsze zainteresowanie Thatcher nawiązaniem z nim kontaktu.
Ważne doprecyzowanie:
Wielka Brytania współpracowała nie tylko z jednym Gorbaczowem.
Ale Gorbaczowa wytypowano jeszcze przed objęciem przez niego stanowiska sekretarza generalnego.
1984. Kontakt brytyjski
Strona brytyjska przygotowuje wizytę Gorbaczowa i osobno analizuje go jako możliwego przyszłego przywódcę radzieckiego.
16 grudnia 1984 roku Gorbaczow spotyka się z Margaret Thatcher w Chequers.
Rozmowa trwa około:
pięciu godzin.
Następnie Thatcher przekazuje Ronaldowi Reaganowi swoją ocenę Gorbaczowa.
[Oryginał dokumentu, po angielsku; Margaret Thatcher, grudzień 1984 roku]
«I spent about five hours with Gorbachev last Sunday».
[Tłumaczenie na język ukraiński]
„W ubiegłą niedzielę spędziłam z Gorbaczowem około pięciu godzin”.
Charakteryzowała go jako inteligentnego, pewnego siebie, zdolnego słuchać i prowadzić prawdziwą dyskusję, oraz napisała, że można się z nim porozumieć. Jednocześnie uważała go za lojalnego wobec systemu radzieckiego.
W rozmowach poruszano kwestie:
gospodarka centralnie planowana;
konkurencja;
kontrola państwowa;
reformy gospodarcze;
technologie zachodnie;
bezpieczeństwo międzynarodowe.
Oleg Gordijewski był w tym czasie jednocześnie pracownikiem KGB i agentem MI6. Według późniejszych rekonstrukcji byłego szefa GCHQ David Omand, 2020 oraz historyka wywiadu Ben Macintyre, 2018, informacje Gordijewskiego były wykorzystywane przez Brytyjczyków podczas przygotowywania kontaktów, a on sam był zaangażowany w radzieckie przygotowanie informacyjne wizyty.
Pełna dokumentacja operacyjna MI6 nie została opublikowana.
Jest to więc rekonstrukcja wtórna, choć poważna.
Teorie spiskowe
Udokumentowano:
wczesne rozpoznanie obiecującego radzieckiego przywódcy → celowy kontakt → wielogodzinne badanie → pozytywna ocena → przekazanie tej oceny prezydentowi ZPA (Płn).
Nie udokumentowano:
Thatcher lub MI6 przekazali Gorbaczowowi gotowy rozkaz albo plan likwidacji ZSRR.
Kwestia stopnia zewnętrznego wpływu pozostaje kwestią otwartą.
Maj 1985. Kampania antyalkoholowa
Nowe kierownictwo ZSRR gwałtownie ogranicza produkcję, sprzedaż i dostępność alkoholu.
Zaostrzane są sankcje.
Zmniejsza się liczba sklepów.
Nasilana jest walka z pędzeniem bimbru.
Alkohol staje się mniej dostępny.
Kampania przyniosła rzeczywisty pozytywny efekt: zmniejszyły się spożycie alkoholu, publiczne pijaństwo i śmiertelność.
Ale jednocześnie pojawia się inny zestaw konsekwencji.
Odtajniony dokument analityczny CIA, przygotowany według stanu na 3 marca 1986 roku, odnotowywał już gwałtowny spadek oficjalnej sprzedaży, kolejki, nielegalną produkcję oraz sprzeciw społeczny.
Ten sam dokument przypominał o politycznej funkcji alkoholu, którą władze radzieckie tradycyjnie uwzględniały:
[Oryginał dokumentu, w języku angielskim; CIA, 1986]
«diverts popular frustrations into apolitical channels».
[Tłumaczenie na język ukraiński]
«odprowadza niezadowolenie społeczne do kanałów niepolitycznych».
Oznacza to, że nawet zewnętrzny analityk już w 1986 roku postrzegał alkohol nie tylko jako problem medyczny lub gospodarczy, lecz także jako kanał odprowadzania frustracji społecznej.
Kiedy ten kanał gwałtownie zamknięto, pojawiły się:
kolejki;
czarny rynek;
pędzenie bimbru;
powszechne łamanie państwowych zakazów;
irytacja;
straty gospodarcze państwa.
Psychologia: reaktancja
Psycholog Jack W. Brehm sformułował teorię reaktancji psychologicznej już w 1966 roku.
Kiedy człowiek postrzega określoną wolność jako swoją, a wolność ta zostaje ograniczona, może pojawić się stan motywacyjny ukierunkowany na jej przywrócenie.
59 lat później Zixi Li oraz Jingyuan Shi, 30 czerwca 2025 roku, przeprowadzili metaanalizę:
28 artykułów.
33 badania.
146 rozmiarów efektu.
Język, który silniej ograniczał autonomię, statystycznie zwiększał:
gniew;
negatywne myśli;
reaktancję psychologiczną.
Przy czym w przypadku zachowania, które trzeba wielokrotnie powtarzać, efekt języka zagrażającego wolności był silniejszy.
Sformułowanie ludowe jest znacznie starsze od nauki o psychologii:
„zakazany owoc smakuje najlepiej”.
Sformułowanie naukowe jest ostrożniejsze:
zakaz niekoniecznie powstrzymuje zachowanie; w określonych warunkach tworzy dodatkową motywację do przeciwstawienia się zakazowi.
1986. Głasnost
Jednocześnie z konfliktem administracyjnym wokół kampanii antyalkoholowej zaczyna rozszerzać się głasnost.
Tematy, o których wcześniej niebezpiecznie było lub nie można było mówić publicznie, stopniowo trafiają do dozwolonej przestrzeni informacyjnej.
A zatem jedna część ludności zdobywa już codzienne doświadczenie konfliktu z zakazem administracyjnym.
I jednocześnie rozszerza się kanał, za pośrednictwem którego można publicznie wyrażać niezadowolenie z systemu.
24–25 listopada 1987. Stasi
W Berlinie Wschodnim Stasi przeprowadza operację Aktion Falle przeciwko opozycyjnej Umweltbibliothek — Bibliotece Ekologicznej przy kościele Syjonu.
Aresztowano:
7 osób.
Wśród nich:
14-letni nastolatek.
Informacje operacyjne były jednak błędne: publikacja, po którą przyszła Stasi, w momencie nalotu nie była akurat drukowana.
Rezultat:
protesty;
solidarność kościelna;
uwaga międzynarodowa;
zwolnienie zatrzymanych;
gwałtowny wzrost rozpoznawalności samej Umweltbibliothek.
Badaczka Silke Kettelhake, 26 listopada 2018 roku, charakteryzuje ten rezultat jako poważną porażkę roszczeń Stasi do wszechwładzy.
Operacja przeprowadzona w celu stłumienia środowiska opozycyjnego przyniosła przeciwny rezultat: rozszerzyła jego poparcie, przyspieszyła upolitycznienie i osłabiła prestiż samego aparatu represji.
Psychologia: represja → mobilizacja
Represja nie ma jednego gwarantowanego skutku.
Może zastraszyć i zdemobilizować.
Ale w innych warunkach może:
wywołać poczucie niesprawiedliwości;
ukazać wspólnego przeciwnika;
stworzyć solidarność;
przekształcić grupę niepolityczną w polityczną.
Karl-Dieter Opp, 1994, badał ten mechanizm właśnie na materiale mobilizacji rewolucyjnej w NRD w 1989 roku.
Teoria spiskowa
Czy Aktion Falle mogła być operacją przeprowadzoną celowo w taki sposób, aby zdyskredytować samą Stasi?
Dostępne archiwa tego nie potwierdzają.
Dostępne dokumenty bardziej odpowiadają wersji:
błędne informacje operacyjne → działanie represyjne → nieoczekiwany efekt bumerangu.
Aby przejść do wersji o celowej samodyskredytacji, potrzebny byłby dokument potwierdzający taki zamiar.
1988. Reforma polityczna w ZSRR
Kurs Gorbaczowa wykracza już poza udoskonalenie gospodarcze.
XIX konferencja partyjna uruchamia zakrojoną na szeroką skalę reformę relacji między partią a organami państwowymi.
Kształtuje się nowy Zjazd Deputowanych Ludowych.
Przygotowywany jest mechanizm konkurencyjnych wyborów.
A zatem stary system władzy wciąż istnieje.
Obok niego powstaje już nowe źródło legitymizacji politycznej.
Listopad 1988. NRD zakazuje czasopisma Sputnik
Radzieckie czasopismo Sputnik zaczęło w duchu głasnosti poruszać tematy, których władze NRD nie chciały ujawniać.
Po opublikowaniu materiału o pakcie Hitler–Stalin czasopismo faktycznie zakazano.
Niemieckie Archiwum Federalne odnotowuje: reakcja była znacznie silniejsza, niż oczekiwało kierownictwo.
W głównym urzędzie pocztowym w Erfurcie tylko do końca listopada wpłynęło ponad:
700 apeli
od prenumeratorów protestujących przeciwko zaprzestaniu rozpowszechniania czasopisma.
Pojawiały się publiczne napisy:
«Sputnik lebt» — «Sputnik żyje».
Protestowali nawet członkowie SED; część opuszczała partię. Archiwum Federalne wprost wskazuje na spadek autorytetu partii w wyniku tego zakazu.
Zakazano informacji.
Informacja stała się ważniejsza politycznie.
Styczeń 1989. NRD i prawo do wyjazdu
Nowa procedura wyjazdów zagranicznych miała uporządkować dostęp do możliwości wyjazdu.
W praktyce części obywateli jeszcze trudniej było nawet złożyć wniosek.
Według tajnej informacji ministra spraw wewnętrznych NRD Friedricha Dickela z 10 lutego 1989 roku, tylko w styczniu:
zatwierdzono 95 145 wniosków.
W:
67 323 przypadkach
wniosków nawet nie przyjęto.
Formalny powód:
[Оригінал документа, німецькою; МВС НДР, 10.02.1989]
«wegen fehlender Voraussetzungen».
[Переклад українською]
«z powodu braku niezbędnych warunków wstępnych».
Psychologia: względna deprywacja
Séamus A. Power, Thomas Madsen i Thomas A. Morton, 20 czerwca 2020 roku, podsumowują badania nad relative deprivation — względną deprywacją.
Człowiek reaguje nie tylko na absolutny poziom swojej sytuacji.
Ważne jest porównanie:
innym wolno — mnie nie;
wczoraj było wolno — dziś nie;
prawo istnieje — ale dostęp do niego jest rozdzielany nierówno.
NRD pozwoliła milionom ludzi zobaczyć, że podróż na Zachód jest możliwa.
Potem części ludzi zaczęto demonstracyjnie odmawiać nawet przyjęcia wniosku.
26 marca 1989. ZSRR głosuje
Rozpoczynają się wybory deputowanych ludowych ZSRR, w części okręgów charakteryzujące się rzeczywistą alternatywnością.
Po raz pierwszy duża liczba wyborców otrzymuje możliwość nie tylko zatwierdzenia jednego przedstawionego kandydata.
Później, na posiedzeniu Biura Politycznego 28 marca, sam Gorbaczow nazywał wybory wyjątkowymi w historii radzieckiej i uznawał skalę problemów dla autorytetu partii.
Stary system polityczny już słabnie.
Nowy jeszcze się nie ukształtował.
Psychologia: prywatna opinia i publiczne posłuszeństwo
Ekonomista Timur Kuran, październik 1991 roku, analizując właśnie rewolucje w Europie Wschodniej w 1989 roku, opisał mechanizm preference falsification — fałszowania preferencji.
Człowiek może prywatnie nie popierać reżimu, ale publicznie demonstrować lojalność, ponieważ boi się konsekwencji.
Inni widzą jedynie publiczną lojalność.
Dlatego każdy może błędnie uznać, że:
«jestem niezadowolony, ale wszyscy inni popierają system».
Kiedy wystarczająco wiele osób otwarcie pokazuje sprzeciw, a inni widzą, że przeciwników jest wielu, zmiana publicznego zachowania może stać się kaskadowa.
Właśnie dlatego systemy polityczne czasami wyglądają na całkowicie stabilne dosłownie aż do momentu szybkiego załamania.
Jesień 1989. NRD
Ucieczka obywateli przez Węgry i inne kraje nasila się.
Protesty stają się masowe.
4 listopada 1989 roku na Alexanderplatz w Berlinie zbiera się około:
500 000 demonstrantów.
Dwa dni później masowa demonstracja odbywa się w Lipsku.
7 listopada podaje się do dymisji rząd NRD.
8 listopada — Biuro Polityczne.
9 listopada 1989
Nowe zasady wyjazdu z NRD planowano faktycznie wprowadzić 10 listopada, aby organy graniczne zdążyły otrzymać instrukcje.
Ale o 18:53 9 listopada Günter Schabowski ogłasza na międzynarodowej konferencji prasowej nowe zasady.
Dziennikarz pyta, kiedy wchodzą one w życie.
[Oryginał, po niemiecku; Günter Schabowski, 09.11.1989]
«Sofort, unverzüglich».
[Tłumaczenie ukraińskie]
„Natychmiast, bez zwłoki”.
Wiadomość rozprzestrzenia się w ciągu kilku minut.
Tysiące ludzi kierują się do przejść granicznych.
Strażnicy graniczni nie mają odpowiednich nowych instrukcji.
Tłum na Bornholmer Straße rośnie.
Zastępca szefa kontroli paszportowej informuje:
[Oryginał, po niemiecku; Bornholmer Straße, 09.11.1989]
«Ich stelle die Kontrolle ein und lasse die Leute raus».
[Tłumaczenie ukraińskie]
„Kończę kontrolę i wypuszczam ludzi”.
Do 00:15 10 listopada przez to jedno przejście przeszło około:
20 000 osób.
Centrum polityczne zdążyło już otrzymać nową rzeczywistość.
Dwa odległe wydarzenia
17 lipca 1918 roku.
Nieodwracalne działanie zostało już wykonane na miejscu.
Centrum otrzymuje wiadomość po jego dokonaniu.
Następnie pracuje z dokonanym faktem.
9 listopada 1989 roku.
Ogłoszenie wyprzedza przewidzianą procedurę.
Wykonawcy nie mają niezbędnych instrukcji.
Na miejscu powstaje nieodwracalny fakt.
Centrum pracuje już z nową rzeczywistością.
To analogia strukturalna procedur.
Nie jest ona dowodem związku przyczynowego między Jekaterynburgiem w 1918 roku a Berlinem w 1989 roku.
14–15 marca 1990. KPZR i prezydentura
14 marca 1990 roku zmieniono artykuł 6 Konstytucji ZSRR.
KPZR traci zagwarantowany konstytucyjnie monopol polityczny.
15 marca Michaił Gorbaczow zostaje prezydentem ZSRR.
A więc:
jawność osłabiła monopol informacyjny;
konkurencyjne wybory — kadrowy i wyborczy;
zmiana artykułu 6 — prawny;
prezydentura stworzyła centrum najwyższej władzy państwowej, odrębne od tradycyjnej partyjnej hierarchii.
Gorbaczow przy tym nadal pozostawał sekretarzem generalnym KPZR.
Stary mechanizm nadal istniał.
Nowy — już się budował.
Konspirologia
Możliwa interpretacja:
kontrola starego systemu utrzymywała się, dopóki tworzono nowy mechanizm władzy, aby stary system nie mógł zatrzymać nowego.
Sekwencja funkcjonalna jest udokumentowana.
Twierdzenie o zewnętrznym zleceniodawcy takiego procesu — nie.
1991. Związek, który miał ustawę o wystąpieniu
Jeszcze 3 kwietnia 1990 roku ZSRR uchwalił specjalną ustawę dotyczącą procedury wystąpienia republiki związkowej.
Przewidywała ona skomplikowaną procedurę, referendum i mechanizmy przejściowe.
A więc w 1991 roku istniała określona przez sam ZSRR prawna procedura zmiany składu Związku.
24 sierpnia 1991. Ukraina
Wróciliśmy do początku.
346 głosy „za”.
Ukraina ogłasza niepodległość.
Ale parlamentarna deklaracja nie jest jeszcze ostatnim ogniwem.
1 grudnia 1991. Ludzie
Na referendum przybyło:
31 891 742 wyborców.
Frekwencja:
84,18%.
Niepodległość poparło:
28 804 071 osób.
90,32%.
Fakt ten ma zasadnicze znaczenie.
Każda wersja o sterowanym demontażu ZSRR, porozumieniu elit lub zewnętrznej operacji specjalnej, jeśli ma pretendować do powagi, musi wyjaśniać również ten wynik.
Nie można przekształcić niemal 29 milionów głosów Ukraińców w nieistniejącą wielkość.
8–26 grudnia 1991. Demontaż
8 grudnia przywódcy Moskowii, Ukrainy i Białorusi podpisują porozumienia białowieskie.
9 grudnia Gorbaczow publicznie kwestionuje prawo trzech przywódców do samodzielnego decydowania o losie całego Związku i mówi o konieczności zastosowania procedury prawnej.
25 grudnia Gorbaczow opuszcza stanowisko prezydenta ZSRR.
26 grudnia Rada Republik Rady Najwyższej ZSRR stwierdza zaprzestanie istnienia Związku.
Zatem:
1922 — prawne konstruowanie Związku.
1991 — jego polityczny i prawny demontaż.
A mechanizm faktycznego demontażu nie był prostym lustrzanym wykonaniem procedury przewidzianej ustawą z 3 kwietnia 1990 roku.
Teorie spiskowe
Nazwanie likwidacji ZSRR polityczną operacją specjalną jest możliwe jako hipoteza.
Aby przekształcić tę hipotezę w ustalony fakt, potrzebne są dokumenty dotyczące wcześniejszego planu i koordynacji wykonawców.
Jednocześnie żadna taka wersja nie może ignorować odrębnego faktu:
90,32% uczestników ukraińskiego referendum poparło niepodległość.
Świat uznaje Ukrainę
Po referendum uznanie Ukrainy gwałtownie przyspiesza.
ZPA (Płn) oficjalnie uznały Ukrainę 25 grudnia 1991 roku — w ostatnim dniu prezydentury Gorbaczowa nad już niemal nieistniejącym ZSRR.
Chiny — 27 grudnia 1991 roku.
Francja — 27 grudnia.
Watykan, zgodnie z oficjalną ukraińską chronologią dyplomatyczną, uznał Ukrainę w styczniu 1992 roku; stosunki dyplomatyczne ustanowiono 8 lutego 1992 roku.
Wcześniej w naszych materiałach pojawiała się data „30 stycznia 1992 roku”. Nie ustaliliśmy pierwotnego dokumentu właśnie na tę datę, dlatego nie ma jej tutaj.
5 grudnia 1994. Budapeszt
Ukraina, Moskowia, ZPA (Płn) i Zjednoczone Królestwo podpisują memorandum budapeszteńskie.
[Оригінал документа, англійською; 05.12.1994]
«respect the Independence and Sovereignty and the existing borders of Ukraine».
[Tłumaczenie na ukraiński]
„szanować niezależność, suwerenność oraz istniejące granice Ukrainy”.
Dokument zawiera również zobowiązania do powstrzymania się od groźby użycia siły i przymusu ekonomicznego oraz przewiduje konsultacje.
Istotna precyzja: postanowienie o niezwłocznym zwróceniu się o pomoc do Rady Bezpieczeństwa ONZ sformułowano konkretnie w odniesieniu do agresji lub groźby agresji z użyciem broni jądrowej.
Dlatego memorandum nie można opisywać jako traktatu o automatycznej interwencji wojskowej ZPA (Płn) lub Zjednoczonego Królestwa po stronie Ukrainy.
Ale poszanowanie granic i rezygnacja z użycia siły są w tekście zapisane wprost.
Lata 90. Pallavicini
Włoski ekonomista Giancarlo Pallavicini był jednym z pierwszych zachodnich doradców radzieckiego, a następnie poradzieckiego kierownictwa w kwestiach reform gospodarczych.
Włoska encyklopedia Treccani odnotowuje jego współpracę z radzieckim środowiskiem reformatorów, w szczególności z Leonidem Abalkinem, a później — za Jelcyna.
Publiczne stanowisko Pallaviciniego było paradoksalne w świetle tego, co wydarzyło się później:
ostrzegał przed zbyt szybką prywatyzacją, przewidując przekazanie własności wąskiemu kręgowi establishmentu i zniszczenie systemu gospodarczego.
Teorie spiskowe
Możliwe są co najmniej trzy wersje:
naprawdę próbował to powstrzymać;
rozumiał konsekwencje, ale nie kontrolował procesu;
publiczna krytyka tworzyła alibi, podczas gdy prywatnie sprzyjał czemuś przeciwnemu.
Jak dotąd dokumentalnie potwierdzone jest jedynie publiczne stanowisko.
Podobnie historycznie istnieje dawny patrycjuszowski ród Pallavicini/Pallavicino, ale genealogiczny związek konkretnie tego ekonomisty z odpowiednią linią patrycjuszowską nie został przez nas dotąd ustalony.
11 listopada 1996. Afgańskie kadry w nowej gospodarce
Na moskiewskim Cmentarzu Kotlakowskim podczas uroczystości upamiętniającej szefa funduszu weteranów wybucha bomba.
14 zabitych.
50 rannych.
24 — ciężko.
Badaczka Emily Elisabeth Hoge, 21 lipca 2026 roku, charakteryzuje ten zamach jako kulminację konfliktu wewnątrz organizacji weteranów wojny w Afganistanie, której część członków weszła w struktury przestępczości zorganizowanej i biznes oparty na przemocy w gospodarce postsowieckiej.
1979–1989:
nauka zorganizowanej przemocy podczas wojny.
Lata 90.:
część wyszkolonych ludzi sprzedaje zdolność do stosowania przemocy już wewnątrz nowego porządku gospodarczego.
1997. GUAM
Gruzja, Ukraina, Azerbejdżan i Mołdawia tworzą format polityczny, który później stanie się GUAM.
Wszystkie cztery państwa zetknęły się z konfliktami terytorialnymi.
GUAM w swoich oficjalnych dokumentach bezpośrednio wiąże nierozwiązane konflikty na terytorium Azerbejdżanu, Gruzji, Mołdawii i Ukrainy z zagrożeniami dla ich suwerenności oraz integralności terytorialnej.
Mechanizmy są różne.
W Naddniestrzu udokumentowano długotrwałe moskiewskie wpływy wojskowo-polityczne.
W Gruzji — moskiewską okupację wojskową Abchazji i Osetii Południowej.
Na Ukrainie — okupację Krymu i części Donbasu, a od 2022 roku pełnoskalową wojnę.
Przypadek karabaski jest historycznie inny, dlatego nie można go uczciwie opisać formułą „Moskwa okupowała Azerbejdżan”.
Jeden pas geopolityczny.
Cztery konflikty terytorialne.
Nieidentyczne mechanizmy wykonawcze.
2003. Irak i Iran
Po inwazji koalicji pod przewodnictwem ZPA (Płn) reżim Saddama Husajna został zlikwidowany, a stara armia i znaczna część aparatu państwowego rozmontowane.
Irak został gwałtownie osłabiony jako historyczny regionalny przeciwnik Iranu.
Badaczka Louise Fawcett, Oxford University, 6 marca 2023 roku, charakteryzuje rok 2003 jako ważny przełom dla rozszerzenia regionalnych możliwości Iranu.
A zatem:
ZPA (Płn) zlikwidowały jednego z głównych przeciwników Iranu — fakt.
Iran uzyskał strategiczną korzyść z tego rezultatu — fakt.
Że celem ZPA (Płn) było właśnie wzmocnienie Iranu — z tych dwóch faktów automatycznie nie wynika.
To użyteczny przykład kontrolny dla całego naszego materiału.
Rezultat nie jest automatycznym dowodem zamiaru.
Ale jeśli ten sam przewidywalny rezultat powtarza się wielokrotnie po tym, jak mechanizm jego powstawania stał się już znany, pytanie o zamiar staje się coraz bardziej naturalne.
3 kwietnia 2008. „Będziecie członkami”
Szczyt NATO w Bukareszcie.
W odniesieniu do Ukrainy i Gruzji sojusznicy zapisują:
[Oryginał dokumentu, w języku angielskim; NATO, 03.04.2008]
«We agreed today that these countries will become members of NATO».
[Tłumaczenie na ukraiński]
„Dzisiaj zgodziliśmy się, że te państwa zostaną członkami NATO”.
Ale Membership Action Plan — Plan działań na rzecz członkostwa — nie zostaje im wówczas przyznany.
Obiecany rezultat.
Odłożony mechanizm jego osiągnięcia.
2009. RESET
6 marca 2009 roku, Genewa.
Hillary Clinton i Siergiej Ławrow naciskają symboliczny przycisk reset.
Napis w języku rosyjskim okazuje się ponadto przetłumaczony nieudolnie: zamiast dokładnego „ponownego uruchomienia” użyto słowa bliższego „przeciążeniu”.
Symbolami oficjalnej ceremonii były flagi państwowe ZPA (Płn) i Federacji Rosyjskiej oraz sam czerwono-żółty przycisk.
6 lipca 2009 roku Barack Obama i D. Miedwiediew-Romanow-Anhalt-Zerbst-Holsztyn-Gottorp tworzą dwustronną komisję prezydencką — „reset” otrzymuje formę instytucjonalną.
9 listopada 2009
Berlin.
Dokładnie 20 lat po otwarciu muru.
W uroczystościach obecni są między innymi:
Angela Merkel;
D. Miedwiediew-Romanow-Anhalt-Zerbst-Holsztyn-Gottorp;
Hillary Clinton;
Gordon Brown;
Nicolas Sarkozy;
Michaił Gorbaczow;
Lech Wałęsa.
Wzdłuż dawnego muru ustawiono tysiące dużych symbolicznych kostek domina.
Upadają jedna po drugiej.
Marzec 2009:
RESET.
Lipiec:
instytucjonalne sformalizowanie RESETU.
9 listopada:
przywódcy państw obserwują symboliczne upadanie domina wzdłuż dawnej granicy.
Teoria spiskowa
Symboliczna interpretacja dwugłowych orłów, znaków dynastycznych, dat lub domina może być częścią autorskiej interpretacji.
Sama w sobie nie dowodzi:
ukrytej genealogii Dmitrija Miedwiediewa;
tajnego dynastycznego przekazania władzy;
ani jednego centrum operacyjnego wydarzeń z 2009 roku.
Do tego potrzebna jest odrębna linia dokumentacyjna.
10 kwietnia 2010. Smoleńsk
W pobliżu Smoleńska rozbił się polski samolot prezydencki.
Zginęło:
96 osób.
Wśród nich:
prezydent Polski Lech Kaczyński;
Maria Kaczyńska;
wysocy rangą dowódcy;
parlamentarzyści;
urzędnicy państwowi;
przedstawiciele organizacji społecznych.
Premier Donald Tusk i polski rząd nie znajdowali się na pokładzie.
Na lata 2025–2026 polskie śledztwo karne nie zostało ostatecznie zakończone; polskie organy kontynuowały postępowania dotyczące moskiewskich kontrolerów i badały różne wersje, w tym sabotaż.
Udokumentowany fakt:
96 ofiar śmiertelnych.
Fakt niepotwierdzony ostatecznym orzeczeniem sądowym:
umyślna likwidacja 96 osób.
Dlatego tych 96 nie uwzględnimy w naszej niższej sumie zabitych.
4 marca 2014. „Nie rozpatrujemy”
Po pojawieniu się moskiewskich wojsk na Krymie sobowtór Putina zmarłego w 2004 roku publicznie zaprzeczał planom przyłączenia półwyspu.
Dwa tygodnie później, 18 marca, w Moskwie podpisują umowę o jego „przyłączeniu”.
To jeden z przykładów osobnej przyszłej rubryki:
Powiedziane → zrobione.
Jeden przykład sam w sobie niczego nie dowodzi na temat ogólnej zasady.
Aby sprawdzić tę zasadę:
„jeśli reżim kategorycznie mówi «nie będzie», sprawdź, czy właśnie to nie jest przygotowywane”
trzeba zebrać wszystkie, a nie tylko trafne, kategoryczne prognozy, i porównać je z późniejszymi działaniami.
12 lutego 2015. Mińsk
Pakiet działań na rzecz realizacji porozumień mińskich przewiduje zawieszenie broni, wycofanie uzbrojenia i inne kroki.
Ale już w 2016 roku Specjalna Misja Monitorująca OBWE przeprowadziła:
26 956 patroli.
Odnotowała:
320 130 naruszeń zawieszenia broni.
Zobaczyła:
3 099 przypadków
rozmieszczenia uzbrojenia z naruszeniem uzgodnionych linii wycofania.
I napotkała:
1 950 ograniczeń swobody poruszania się.
Zawieszenie broni istniało w dokumencie.
Wojna nie została usunięta.
2019–2020. Pomoc, która została już zatwierdzona
Kongres ZPA (Płn) przeznaczył dla Ukrainy pomoc w zakresie bezpieczeństwa.
Latem 2019 roku administracja ZPA (Płn) wstrzymała część środków.
16 stycznia 2020 roku Government Accountability Office — Izba Obrachunkowa ZPA (Płn) — doszła do wniosku, że wstrzymanie około:
$214 000 000
przeznaczonej dla Ministerstwa Obrony Ukrainy pomocy z powodów politycznych naruszyło Impoundment Control Act.
Czyli tutaj słowo „zwlekanie” nie jest oceną.
Pieniądze zostały zatwierdzone.
Ich wykorzystanie zostało opóźnione.
24 lutego 2022
Moskowia rozpoczyna pełnoskalową inwazję.
Mińska linia styczności nie stała się stałą granicą pokoju.
Stała się konfiguracją wyjściową dla kolejnej fazy wojny.
Wynika z tego jedynie wąski, ale już potwierdzony empirycznie wniosek:
zawieszenie broni wzdłuż linii styczności bez wyeliminowania możliwości ponownego ataku nie jest równoznaczne z zakończeniem wojny.
Wrzesień 2022. „Nie jest omawiana” → mobilizacja
13 września 2022 roku Kreml informował, że powszechna mobilizacja nie jest omawiana.
21 września sobowtór Putina zmarłego w 2004 roku ogłosił „częściową mobilizację”.
Oficjalnie zmobilizowano:
300 000 osób.
Sam Kreml później przyznawał, że wystąpiły problemy z przeprowadzeniem mobilizacji.
Jeszcze jeden przykład:
oświadczenie → po krótkim czasie przeciwne działanie państwa.
Nie jest to prawo natury.
Fakt na potrzeby przyszłego pełnego korpusu oświadczeń.
24 lutego 2023. Chiny: formuła pokojowa
ChRL publikuje swoje stanowisko w sprawie wojny.
Jednocześnie zawiera ono:
wezwanie do poszanowania suwerenności i integralności terytorialnej;
wezwanie do zaprzestania działań bojowych;
wezwanie do negocjacji;
sprzeciw wobec jednostronnych sankcji.
Później NATO będzie określać ChRL mianem decisive enabler — decydującego czynnika umożliwiającego moskiewską wojnę poprzez wsparcie rosyjskiej bazy przemysłu obronnego.
W 2026 roku UE będzie już stosować sankcje wobec struktur z siedzibą w Chinach, powiązanych z dostawami dla moskiewskiego kompleksu wojskowo-przemysłowego.
Ponownie dwa odrębne szeregi faktów:
oficjalna retoryka pokojowa.
zachowanie materialne.
2024. Indie
Indie nalegają na dialog i dyplomację.
Jednocześnie Indie i Moskowia oficjalnie nadal określają swoje stosunki jako:
„szczególne i uprzywilejowane partnerstwo strategiczne”.
Oznacza to, że wezwanie do zakończenia wojny nie oznacza automatycznego zerwania partnerstwa strategicznego z państwem, które tę wojnę prowadzi.
2024. Watykan i „biała flaga”
W marcu 2024 roku Franciszek, mówiąc o Ukrainie, użył obrazu „białej flagi” i negocjacji.
Po międzynarodowej reakcji przedstawiciele Watykanu wyjaśniali, że chodziło o negocjacje, a nie o wezwanie do bezwarunkowej kapitulacji.
Dla naszej kroniki wystarczy właśnie to:
retoryka negocjacji pojawia się wtedy, gdy okupowane terytoria pozostają pod kontrolą agresora.
2022–2026. „Nie teraz”
W zachodniej pomocy dla Ukrainy wielokrotnie powtarzała się udokumentowana sekwencja.
Czołgi.
ATACMS.
F-16.
Wykorzystanie części zachodniej broni przeciwko celom wojskowym na terytorium Moskowii.
Początkowo niektóre decyzje odkładano lub zakazywano ich z obawy przed eskalacją.
Później odpowiednie ograniczenia częściowo lub całkowicie znoszono.
Czyli:
broń, którą dziś określa się jako zbyt niebezpieczną do przekazania, jutro może zostać przekazana po zmianie politycznej oceny ryzyka.
A czas między „nie” a „tak” nie wraca.
Psychologia: powtórzenie
W 1977 roku psycholodzy Lynn Hasher, David Goldstein i Thomas Toppino wykazali, że powtarzane wiarygodne twierdzenia z czasem oceniano jako prawdziwsze niż nowe.
W 2015 roku Lisa Fazio, Nadia Brashier, B. Keith Payne i Elizabeth Marsh wykazali, że nawet posiadana wiedza nie chroni w pełni przed tym mechanizmem.
Nazywa się to illusory truth effect — efektem iluzorycznej prawdy.
Powtarzanie ułatwia poznawcze przetwarzanie twierdzenia.
To, co znajome, zaczyna wydawać się bardziej naturalne.
W pewnych warunkach — bardziej wiarygodne.
Nie dowodzi to, że wielokrotne powtarzanie politycznej formuły gwarantowanie zmusi wszystkich do jej zaakceptowania.
Wyjaśnia jednak, dlaczego formuła, która początkowo wydaje się nie do pomyślenia, po setnym powtórzeniu może być już postrzegana po prostu jako jeden z „realistycznych wariantów”.
2026. Zatrzymanie na linii kontaktu
Teraz zestawmy obok siebie tylko przytoczone już fakty.
1994.
Integralność terytorialna i granice Ukrainy zostały pisemnie potwierdzone w memorandum budapeszteńskim.
2014.
Krym jest okupowany.
Rozpoczyna się wojna w Donbasie.
2015.
Miński mechanizm zawieszenia broni.
2016.
OBWE odnotowuje 320 130 naruszeń tylko w ciągu jednego roku.
2022.
Pełnoskalowa inwazja.
2022–2026.
Niektóre systemy uzbrojenia i sposoby ich użycia początkowo uznaje się za nadmiernie eskalacyjne, a później zezwala się na ich zastosowanie.
2026.
Ponownie omawiane są warianty wstrzymania działań bojowych na faktycznej linii styku.
Dlatego stwierdzenie:
„wstrzymanie ostrzału” nie jest równoznaczne z „usunięciem przyczyn i możliwości wybuchu kolejnej wojny”
nie wymaga już proroctwa.
Doświadczenie mińskie to pokazało.
A prognoza tego, co wydarzy się po kolejnym zamrożeniu, to już inna kategoria.
Wrócimy do niej pod koniec.
Maghreb i Europa
Unia Europejska jednocześnie:
wzmacnia walkę z nielegalną migracją;
i rozwija legalne programy mobilności pracowników, w szczególności poprzez Talent Partnerships z Marokiem i Tunezją.
Współczesne badania europejskiej polityki pokazują statystyczny związek między wzrostem widoczności problemu migracji a poparciem dla części radykalnie prawicowych sił politycznych.
Inne szeroko zakrojone badania eksperymentalne pokazują, że uwypuklanie tematu uchodźców może nasilać polaryzację polityczną.
Czyli udokumentowano, że:
masowa migracja staje się nie tylko zjawiskiem demograficznym, lecz także czynnikiem przeformatowania pola politycznego.
Teorie spiskowe
Prognozę dotyczącą przyszłego poważnego kryzysu politycznego na tle migracji można weryfikować.
Teza, że obecna polityka migracyjna jest już częścią konkretnej, z góry zaplanowanej operacji mającej doprowadzić do takiego kryzysu, nie została jak dotąd udokumentowana.
Przecięcie
Po prześledzeniu całej chronologii można usunąć nazwy państw i pozostawić wyłącznie struktury.
Kilka centrów — jeden formalny system
Rzymska tetrarchia.
Zmiana powłoki przy zachowaniu symbolicznej legitymacji
Roma.
Nova Roma.
Kayser-i Rûm.
Third Rome.
Edukacja jako instytucjonalne odtwarzanie systemu
Seminaria trydenckie.
Pruska szkoła obowiązkowa.
Zewnętrzny gracz wykorzystuje wewnętrznego aktora politycznego przeciwnika
Niemcy.
Lenin.
Nieodwracalny fakt wyprzedza normalną procedurę
Jekaterynburg.
Berlin.
Działanie represyjne przynosi przeciwny rezultat polityczny
Umweltbibliothek.
Zakaz zwiększa polityczne znaczenie tego, co zakazane
Kampania antyalkoholowa.
Sputnik.
Prawo do wyjazdu.
Stary system jest osłabiany jednocześnie z tworzeniem nowego centrum władzy
KPZR.
Zjazd Deputowanych Ludowych.
Prezydentura.
Publiczne prześladowanie i równoległe promowanie zewnętrzne
ZPA (Płn) modernizm.
Lata 1940–1950.
„Będziemy mogli nim kierować”
Hitler.
Obiecano rezultat — mechanizm odłożono
Bukareszt.
„Nie teraz”
Pomoc dla Ukrainy.
Tymczasowe wstrzymanie bez wyeliminowania możliwości kontynuacji
Mińsk.
Powiedziano jedno — zrobiono coś przeciwnego
Krym.
Mobilizacja.
Inne przypadki, które wciąż trzeba w pełni usystematyzować.
Przecięcie psychologiczne
A teraz te same wydarzenia bez politycznych nazw.
Reaktancja
Jack Brehm, 1966.
Zagrożenie wolności może wywołać motywację do przywrócenia tej wolności.
Deprywacja względna
Człowiek porównuje siebie nie tylko z absolutnym standardem, lecz także z innymi ludźmi i własnymi oczekiwaniami.
Represja → mobilizacja
W określonych warunkach kara za niepolityczne zachowanie sama upolitycznia ludzi.
Fałszowanie preferencji
Timur Kuran, 1991.
System może wydawać się jednomyślny, dopóki ludzie ukrywają swoje prywatne stanowisko.
Kaskada
Kiedy ukrywanie przestaje być konieczne, zachowanie publiczne może zmienić się znacznie szybciej niż prywatne przekonania.
Efekt iluzorycznej prawdy
Hasher, Goldstein i Toppino, 1977; Fazio i in., 2015.
To, co powtarzane, staje się znajome.
To, co znajome, może wydawać się bardziej wiarygodne.
Odruch Semmelweisa
Nowy fakt, który jest sprzeczny z ugruntowanym obrazem świata, może zostać odrzucony właśnie dlatego, że wymaga przebudowy tego obrazu.
Dlatego ten ostatni efekt należy zastosować także do samego materiału.
Fakt potwierdzający nasz obraz należy sprawdzić.
Fakt, który go burzy, należy sprawdzić jeszcze dokładniej.
Nasz materiał
Zaczęliśmy od głosowania 24 sierpnia 1991 roku.
A potem przeszliśmy przez:
Rzym;
Nowy Rzym;
tytuły cesarskie;
Watykan;
Prusy;
obowiązkową szkołę;
Semmelweisa;
9 listopada;
Lenina;
zabójstwo Romanowów;
terror piotrogrodzki;
utworzenie ZSRR;
Hitlera;
układy laterańskie;
operacje etniczne NKWD;
amerykańską politykę kulturalną;
Afganistan;
kampanię antyalkoholową;
głasnost;
Stasi;
zakaz Sputnik;
upadek muru berlińskiego;
prezydenturę Gorbaczowa;
ukraińskie referendum;
demontaż ZSRR;
Budapeszt;
GUAM;
Bukareszt;
RESET;
Smoleńsk;
Krym;
Mińsk;
wojnę na pełną skalę;
zwlekanie z pomocą;
polityczne powtarzanie już znanych konstrukcji.
W tekście celowo nie zsumowano liczb w jedną sumę.
Do tego momentu.
Liczba wspomnianych zabitych
Liczymy tylko te epizody do tego miejsca, dla których w materiale podano wprost konkretną liczbę osób umyślnie zabitych, rozstrzelanych lub straconych.
Nie dodajemy podzbiorów dwukrotnie.
Nie uwzględniamy rannych.
Nie uwzględniamy aresztowanych.
Nie uwzględniamy osób, które po prostu zmarły z powodu chorób.
Nie uwzględniamy 96 osób, które zginęły pod Smoleńskiem, ponieważ umyślne zabójstwo tych osób nie zostało prawnie ustalone.
Nie uwzględniamy wojny w Ukrainie — będzie omówiona osobno.
Robert Blum.
Rodzina Mikołaja II i świta.
Piotrogród.
Kirow.
„Operacje narodowe” NKWD.
Pogrom listopadowy 1938 roku.
Cmentarz Kotlakowski.
Co najmniej 247 787 zabitych.
To nie jest liczba ofiar wszystkich opisanych procesów historycznych.
Nie jest to liczba ofiar imperiów.
Nie jest to liczba ofiar komunizmu, faszyzmu ani wojen XX wieku.
To jedynie arytmetyczna suma tych konkretnych zabitych, których liczba przypadkowo została podana w tym materiale.
Ukraina. 2014 — 24 sierpnia 2026 roku
Nie ma tu jednej „oficjalnej liczby”.
A jeśli stworzyć ją przez mechaniczne zsumowanie różnych baz, będzie myląca.
ONZ stosuje różne metody dla różnych okresów i kategorii.
14 kwietnia 2014 — 31 grudnia 2021
OHCHR oceniała łączną liczbę ofiar śmiertelnych związanych z konfliktem na:
14 200–14 400 osób.
W tym:
co najmniej 3 404 cywilów;
około 4 400 ukraińskich żołnierzy;
około 6 500 członków formacji zbrojnych.
To nie jest 14 tysięcy „cywilów zabitych przez Ukrainę”.
Są to wszystkie główne kategorie ofiar śmiertelnych po obu stronach konfliktu w metodologii OHCHR.
24 lutego 2022 — 31 lipca 2026
Na dzień 13 sierpnia 2026 roku Misja Monitorująca ONZ ds. Praw Człowieka w Ukrainie zweryfikowała co najmniej:
16 874 zabitych cywilów.
Wśród nich:
820 dzieci.
Rannych:
51 273 cywilów.
Wśród nich:
3 126 dzieci.
ONZ bezpośrednio ostrzega, że rzeczywista liczba jest wyższa, zwłaszcza na terytoriach okupowanych, gdzie możliwości weryfikacji są ograniczone.
Tylko w ciągu pierwszych siedmiu miesięcy 2026 roku:
Zabito 1 839 cywilów.
Rannych zostało 10 638 osób.
Tylko w lipcu:
Zabito 437 osób.
Rannych zostało 2 610 osób.
Wojskowi
4 lutego 2026 roku prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski w rozmowie z France 2 podał w przybliżeniu:
55 000 ukraińskich żołnierzy poległych na polu walki
od początku wojny na pełną skalę, a osobno powiedział o dużej liczbie oficjalnie uznanych za zaginione.
To publicznie ogłoszony przez prezydenta szacunek, a nie zakończony imienny audyt według stanu na 24 sierpnia.
Dlatego uczciwej formuły matematycznej:
„od 2014 roku oficjalnie zginęło dokładnie X Ukraińców”
dziś nie ma.
Istnieją odrębne, dokładnie datowane i metodologicznie różne liczby.
I właśnie je pozostawiamy.
24 sierpnia 2026. Ormuz
Poniższa prognoza również nie jest zapisywana post factum.
Na dzień 21 sierpnia 2026 roku Międzynarodowa Organizacja Morska odnotowała już w rejonie kryzysu:
68 potwierdzonych incydentów morskich.
19 potwierdzonych śmierci marynarzy.
IMO wspiera specjalny mechanizm kryzysowy dotyczący cieśniny Ormuz.
A zatem prognoza jest formułowana w momencie trwającego już kryzysu, ale przed poznaniem wyniku jego dalszego rozwoju.
Proroctwa-prognozy
Odnotowano 23 sierpnia 2026 roku.
Opublikowano 24 sierpnia 2026 roku.
Ten blok zasadniczo różni się od całej wcześniejszej części.
Powyżej były wydarzenia, które już się wydarzyły.
Poniżej znajdują się twierdzenia dotyczące przyszłości.
Dlatego powinny być nie tylko zapisane, lecz także podatne na obalenie.
1. Ukraina — 2032
Prognoza: wojna moskiewsko-ukraińska potrwa do 2032 roku.
Przez „potrwa” nie należy tu rozumieć koniecznie nieprzerwanej wymiany ognia o jednakowej intensywności.
Prognozę uznaje się za aktualną, jeśli do 2032 roku zachowa się choć jedna z głównych oznak niezakończonej wojny:
wojska moskowickie utrzymują okupowane terytorium Ukrainy wbrew woli Ukrainy;
brakuje trwałego, uznanego międzynarodowo uregulowania, które rzeczywiście wyeliminowałoby możliwość wznowienia działań wojennych;
po tymczasowym zawieszeniu broni dochodzi do nowych, znaczących faz walk.
Jeśli do 2032 roku zostanie zawarte i rzeczywiście wdrożone trwałe uregulowanie, zagrożenie militarne ze strony Moskwy ustanie, a nowa faza wojny nie nastąpi — prognoza zostanie obalona.
2. Ormuz — 2029
Prognoza: napięcie wokół cieśniny Ormuz będzie się utrzymywać do 2029 roku.
Oznacza to utrzymywanie się istotnego ryzyka wojskowo-politycznego dla normalnej żeglugi:
regularnych incydentów zbrojnych;
istotnego ograniczenia ruchu;
bezpośredniego przymusu wojskowego;
lub długotrwałej obecności kryzysowej, przez którą cieśnina nie powróci do zwykłego przedwojennego trybu.
Jeśli na długo przed 2029 rokiem żegluga stabilnie powróci do normalnego trybu, kryzys wojskowy zakończy się i nie zostanie wznowiony — prognoza zostanie obalona.
3. Jak dawniej już nie będzie
To szersza prognoza.
Porządek polityczny, gospodarczy i bezpieczeństwa, który istniał przed wielką falą kryzysów lat 2014–2026, nie powróci do wcześniejszej formy.
Stare nazwy mogą pozostać.
Te same instytucje mogą pozostać.
Te same flagi i stanowiska mogą pozostać.
Ale zmienią się ich rzeczywiste funkcje, układ sił, sposoby kontroli i granice tego, co dozwolone.
4. Wybór
Najważniejsza prognoza jest zarazem najtrudniejsza do zweryfikowania w kalendarzu.
Żaden, nawet najdoskonalszy władca, menedżer, nauczyciel czy reformator nie może na zawsze zastąpić społeczeństwa.
Jeśli porządek opiera się wyłącznie na jednej osobie, zniknięcie tej osoby niszczy porządek.
Jeśli konstruktywne zachowanie jest odtwarzane przez samą ludność, zniknięcie pojedynczego przywódcy nie zatrzymuje konstruktywnych działań.
Dlatego ostateczny kierunek zależy nie tylko od prezydentów, cesarzy, sekretarzy generalnych, papieży, służb specjalnych, armii, banków i organizacji międzynarodowych.
Zależy od plebsu.
Od zdolności człowieka do:
sprawdzania twierdzeń;
odróżniania faktu od interpretacji;
dostrzegania powtarzającego się mechanizmu;
nieuznawania czegoś znajomego za prawdziwe tylko dlatego, że było wielokrotnie powtarzane;
nieodrzucania faktu tylko dlatego, że burzy przyjęty obraz świata;
podtrzymywania konstruktywnego porządku bez przymusu z góry;
i przekazywania tej zdolności następnym pokoleniom.
W przeciwnym razie nowa inkwizycja niekoniecznie przyjdzie w średniowiecznym stroju.
Może przyjść z nowoczesnymi technologiami, właściwą terminologią, demokratycznymi nazwami instytucji i przekonującym wyjaśnieniem, dlaczego kolejne ograniczenie wolności jest potrzebne tylko tymczasowo.
A potem stanie się czymś zwyczajnym.
Tak samo jak czymś zwyczajnym stają się powtarzające się słowa.
Tak samo jak czymś zwyczajnym stają się powtarzające się wojny.
Tak samo jak czymś zwyczajnym stają się «tymczasowe» linie styku.
I wtedy, po przedstawieniu całej tej chronologii, pozostaje tylko jedno pytanie:
Очінь многа букаф )))
Add new comment